10. Sınıf Coğrafya · 1. dönem 1. yazılı · COĞ.10.3.1

10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı: Yerkürenin Tektonik Yapısı Soruları

Konveksiyon akımları, levha sınırları ve oluşan yeryüzü şekilleri; Türkiye’nin deprem, volkan ve jeotermal alanları.

Son güncelleme: 20 Ekim 2026

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı: COĞ.10.3.1
Bu sayfadaki soru: 3
Senaryolarda bu konudan: 1-2 soru

Resmî öğrenme çıktısı

Doğal sistemler ve süreçler · Tektonik Süreçler

COĞ.10.3.1. Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilme

1. soru

Levhaları hareket ettiren güç · 10 puan

Bir öğrenci, ocakta ısıtılan bir tencere çorbanın yüzeyini izlemiştir. Tencerenin dibindeki ısınan çorba yükselmekte, yüzeyde yanlara doğru yayılıp soğuduktan sonra kenarlardan tekrar aşağı inmektedir. Yüzeydeki maydanoz parçaları da bu akışla birlikte sürüklenmektedir. Öğrenci, bu gözlemin yerkürenin iç yapısında gerçekleşen bir süreci anlamasına yardım ettiğini düşünmüştür.

1.18 puan
Tencerede gözlenen olaya benzer şekilde mantoda gerçekleşen süreci ve bu sürecin levhaları nasıl hareket ettirdiğini açıklayınız.
1.22 puan
Tencere modeli ile gerçek süreç arasındaki bir farkı yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 8

Örnek çözüm

Mantonun derinlerinde ısınan madde genleşip yoğunluğu azalınca yükselir; yer kabuğunun altında yanlara doğru yayılır, soğuyunca yoğunluğu artar ve tekrar derine iner. Bu döngüsel harekete konveksiyon akımı denir. Maydanoz parçalarının akışla sürüklenmesi gibi, mantonun üzerindeki levhalar da bu akımlarla birbirine yaklaşır, birbirinden uzaklaşır ya da yan yana kayar.

Puanlama

Isınan maddenin yükselip soğuyan maddenin alçaldığını açıklama3 puan
Döngünün konveksiyon akımı olduğunu belirtme2 puan
Akımların levhaları sürüklediğini açıklama3 puan

1.2 tam puan 2

Örnek çözüm

Mantodaki hareket çok yavaştır (yılda birkaç santimetre) ve milyonlarca yıl sürer; ısı kaynağı dışarıdan bir ocak değil, yerin iç kısmındaki sıcaklıktır; manto sıvı değil, katı ile sıvı arası akışkan bir kütledir.

Puanlama

Geçerli bir fark2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Levha sınırları ve yeryüzü şekilleri · 11 puan

Aşağıda üç farklı levha sınırının şematik kesiti verilmiştir.

1. kesit

2. kesit

3. kesit

2.17 puan
Her kesitte levhaların birbirine göre hareketini belirtiniz ve harflerle gösterilen yeryüzü şekillerinin adını yazınız.
2.24 puan
1. kesitteki sınır boyunca depremlerin ve volkanik etkinliğin sık görülmesinin nedenini açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 7

Örnek çözüm

1. kesit: Levhalar yaklaşır; ağır okyanusal levha kıtasal levhanın altına dalar. A: Okyanus çukuru (hendek), B: Volkanik dağ. 2. kesit: İki kıtasal levha çarpışır. A: Kıvrım dağları. 3. kesit: Levhalar birbirinden uzaklaşır, aradan magma yükselir. A: Okyanus ortası sırtı.

Puanlama

1. kesit: yaklaşma (dalma-batma), A okyanus çukuru, B volkanik dağ3 puan
2. kesit: yaklaşma (çarpışma), A kıvrım dağları2 puan
3. kesit: uzaklaşma, A okyanus ortası sırtı2 puan

2.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Dalan levha diğerinin altına sürtünerek ilerlerken kayaçlarda biriken gerilim aniden boşalır ve depremler olur. Derine inen levha erir; oluşan magma yer kabuğundaki çatlaklardan yükselerek volkanları oluşturur.

Puanlama

Sürtünme ve gerilimin boşalmasıyla deprem2 puan
Dalan levhanın erimesiyle magma ve volkan2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Türkiye’nin tektonik yapısı · 10 puan

Türkiye, Alp-Himalaya kuşağı üzerinde yer alır. Arap levhasının kuzeye doğru hareketi Anadolu’yu sıkıştırır; Anadolu bloğu Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fayları boyunca batıya doğru kayar. Ege Bölgesi’nde yer kabuğu gerilerek kırılmış, doğu-batı uzanışlı horst ve grabenler oluşmuştur. Batı Anadolu’daki grabenler boyunca sıcak su kaynakları ve jeotermal santraller yaygındır. Doğu ve İç Anadolu’da ise Ağrı, Nemrut, Erciyes ve Hasan gibi volkanik dağlar bulunur.

3.15 puan
Metinden yararlanarak Türkiye’de depremlerin sık görülmesinin nedenini levha hareketleriyle ilişkilendirerek açıklayınız.
3.25 puan
Batı Anadolu’da jeotermal kaynakların yaygın olmasının nedenini açıklayınız ve jeotermal kaynakların iki kullanım alanını yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 5

Örnek çözüm

Türkiye, levhaların birbirine yaklaştığı aktif Alp-Himalaya kuşağındadır. Arap levhası Anadolu’yu kuzeyden sıkıştırır, Anadolu bloğu büyük fay hatları boyunca batıya kayar. Bu hareketler sırasında faylarda biriken gerilim aniden boşalınca depremler meydana gelir.

Puanlama

Aktif kuşakta ve levhaların yaklaştığı yerde bulunma2 puan
Fay hatları boyunca kayma ve gerilimin boşalması3 puan

3.2 tam puan 5

Örnek çözüm

Yer kabuğunun gerilerek kırıldığı graben alanlarında faylar derinlere uzanır; yer altı suları bu fay hatları boyunca derinlerde ısınıp yüzeye çıkar. Kullanım: Elektrik üretimi, konut ve sera ısıtması, termal turizm (kaplıcalar).

Puanlama

Fayların derinlerden sıcak suyun çıkmasını sağladığını açıklama3 puan
İki kullanım alanı2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 1 soru Senaryo 2: 1 soru Senaryo 3: 2 soru Senaryo 4: 2 soru Senaryo 5: 2 soru Senaryo 6: 2 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).