10. Sınıf Coğrafya · 1. dönem 1. yazılı · COĞ.10.3.2
Mekanik ve kimyasal çözülme, karstlaşma; iklim ve kayaç yapısının bu süreçlere etkisi.
Son güncelleme:
Bir bakışta
Resmî öğrenme çıktısı
Doğal sistemler ve süreçler · İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi
COĞ.10.3.2. Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme
Üç iklimde çözülme · 13 puan
Aşağıda üç farklı istasyona ait iklim grafikleri verilmiştir (kurgusal değerler).
Her istasyonda hangi çözülme türünün (mekanik / kimyasal) daha etkili olacağını grafiklerden kanıt göstererek yazınız.
Kalker (kireçtaşı) yaygın olan bir arazide karstlaşmanın hangi istasyonun iklim koşullarında daha hızlı gerçekleşeceğini gerekçesiyle yazınız.
1.1 tam puan 9
Örnek çözüm
K: Kimyasal çözülme; sıcaklık yıl boyu yüksek (yaklaşık 27 °C) ve yağış çok fazladır, su ve sıcaklık kimyasal tepkimeleri hızlandırır. L: Mekanik çözülme; yağış hemen hiç yoktur, sıcaklık yüksektir ve çöllerde gece-gündüz sıcaklık farkı fazladır; kayaçlar ısınıp soğudukça parçalanır. M: Mekanik çözülme (donma-çözülme); kışın sıcaklık 0 °C’nin altına iner, ilkbahar ve sonbaharda sıcaklık 0 °C çevresinde dalgalanır; çatlaklardaki su donarak genleşir ve kayacı parçalar.
Puanlama
1.2 tam puan 4
Örnek çözüm
K istasyonunda. Karstlaşma, kalker gibi suda eriyebilen kayaçların yağış sularıyla çözünmesidir; bol yağış ve yüksek sıcaklık çözünmeyi hızlandırır. L’de su olmadığı için karstlaşma çok yavaştır.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Aynı iklimde farklı kayaçlar · 10 puan
Aynı iklim koşullarına sahip, birbirine komşu iki tepede yapılan gözlemler aşağıda verilmiştir.
| 1. tepe | 2. tepe | |
|---|---|---|
| Kayaç | Kalker (kireçtaşı) | Granit |
| Yüzey | Yer yer çukurlar, yüzeyde akarsu yok, mağara girişleri var | Kaba taneli, yuvarlanmış iri bloklar, ince toprak örtüsü |
| Su | Yağış suyu hızla yer altına sızıyor, eteğinde büyük bir kaynak çıkıyor | Yağış suyu yüzeyden akıp derecikler oluşturuyor |
İki tepedeki farklılığın nedenini kayaç özellikleri ile aşınma ve çözünme süreçleri arasında neden-sonuç ilişkisi kurarak açıklayınız.
Bu gözlemlerden hareketle “Aynı iklimde bile yeryüzü şekilleri farklı olabilir.” yargısını açıklayınız.
2.1 tam puan 7
Örnek çözüm
Kalker, suyla kimyasal olarak çözünebilen bir kayaçtır. 1. tepede yağış suları kalkeri eritip çatlakları genişletmiş, yüzeyde çukurlar ve yer altında mağaralar oluşmuştur (karstlaşma); su yer altına sızdığı için yüzeyde akarsu yoktur. Granit suda çözünmez, geçirimsizdir; bu nedenle 2. tepede su yüzeyde akar; granit daha çok mekanik ve kimyasal çözülmeyle (minerallerin ayrışması) iri bloklara ayrılarak aşınır.
Puanlama
2.2 tam puan 3
Örnek çözüm
Yeryüzü şekillerinin oluşumunda iklim tek başına belirleyici değildir; kayacın çözünebilirliği, sertliği ve geçirimliliği gibi özellikler, aynı iklim koşullarında farklı aşınma süreçlerine ve farklı şekillere yol açar.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Kapadokya’da peribacaları · 9 puan
Kapadokya’da Erciyes, Hasan ve Göllüdağ gibi volkanların milyonlarca yıl önce çıkardığı küller, kalın ve yumuşak tüf tabakaları oluşturmuştur. Bazı yerlerde tüfün üzerinde daha sert lav ya da bazalt parçaları bulunur. Bölgede yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır; yağışların önemli kısmı ilkbaharda sağanak şeklinde düşer.
Peribacalarının oluşumunu kayaç yapısı ve iklim özellikleriyle ilişkilendirerek açıklayınız.
Peribacalarının gelecekte nasıl değişeceğine ilişkin kanıta dayalı bir tahminde bulununuz.
3.1 tam puan 7
Örnek çözüm
Yumuşak tüf tabakaları sağanak yağışların oluşturduğu sel suları ve akarsularla kolayca aşınır; kışın donma-çözülme olayı kayacı gevşetir. Tüfün üzerindeki sert kaya parçası alttaki tüfü bir şapka gibi korur; koruyucu taşın altındaki kısım daha az aşınırken çevresi aşınarak alçalır ve sivri, şapkalı kuleler (peribacaları) ortaya çıkar.
Puanlama
3.2 tam puan 2
Örnek çözüm
Aşınma sürdüğü için peribacaları zamanla incelecek, şapka taşı düştüğünde koruyucusuz kalan tüf hızla aşınarak yok olacaktır; yeni peribacaları ise aşınan yamaçlarda oluşmaya devam edecektir.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.
Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).