10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 5

Süveyş Kanalı, Akdeniz ile Kızıldeniz’i birbirine bağlar; Asya ile Avrupa arasındaki en kısa deniz yolu üzerindedir; Afrika kıtasının kuzeydoğusunda, Mısır’dadır.

Doğal koşullar: Kum fırtınası ve kuvvetli rüzgâr (çöl ikliminin etkisi), kanalın dar olması. Yakın çevre: Kanalın iki ucunda gemiler birikmiş, kanal gelirleri ve liman faaliyetleri aksamıştır. Uzak çevre: Gemiler Ümit Burnu’na yönlendirilmiş, Avrupa’daki fabrikalara hammadde ve parça ulaşması gecikmiş, üretim ve ticaret aksamıştır.

Mal ve insanların dünya üzerindeki hareketi dar geçitlere bağlıdır; bu geçitlerden birinde yaşanan aksama, birbirine ticaretle bağlı uzak mekânları da etkiler. Küresel ekonomi, mekânlar arası bağlantılar nedeniyle tek bir noktadaki olaya karşı hassastır.

I. Tarım. II. Afet yönetimi. III. Ulaşım. IV. Meteoroloji. V. Çevre (su kaynaklarının izlenmesi). VI. Şehir planlama.

Geniş alanlar kısa sürede incelenebilir; ulaşılması zor ya da tehlikeli yerlere (yıkılmış mahalleler, göl ortası) gitmeden veri toplanabilir; aynı yerin farklı tarihlerdeki görüntüleri karşılaştırılarak değişim ölçülebilir.

Nokta: Numaralı yapılar (okul, sağlık ocağı, eczane, cami). Çizgi: Cadde, sokaklar, dere. Alan: Park, pazar yeri, gölet.

Başlık: Haritanın konusunu belirten bir ad eklenir (ör. “Okulumuzun Yakın Çevresi”). Lejant: Numaraların, çizgi ve alan sembollerinin ne anlama geldiği açıklanır. Ölçek: Dijital kürede iki nokta arasındaki gerçek uzaklık ölçülerek haritadaki karşılığı çizgisel ölçek olarak eklenir. Yön oku: Uydu görüntüsünün kuzeyi esas alınarak kuzey oku çizilir.

Mantonun derinlerinde ısınan madde genleşip yoğunluğu azalınca yükselir; yer kabuğunun altında yanlara doğru yayılır, soğuyunca yoğunluğu artar ve tekrar derine iner. Bu döngüsel harekete konveksiyon akımı denir. Maydanoz parçalarının akışla sürüklenmesi gibi, mantonun üzerindeki levhalar da bu akımlarla birbirine yaklaşır, birbirinden uzaklaşır ya da yan yana kayar.

Mantodaki hareket çok yavaştır (yılda birkaç santimetre) ve milyonlarca yıl sürer; ısı kaynağı dışarıdan bir ocak değil, yerin iç kısmındaki sıcaklıktır; manto sıvı değil, katı ile sıvı arası akışkan bir kütledir.

Türkiye, levhaların birbirine yaklaştığı aktif Alp-Himalaya kuşağındadır. Arap levhası Anadolu’yu kuzeyden sıkıştırır, Anadolu bloğu büyük fay hatları boyunca batıya kayar. Bu hareketler sırasında faylarda biriken gerilim aniden boşalınca depremler meydana gelir.

Yer kabuğunun gerilerek kırıldığı graben alanlarında faylar derinlere uzanır; yer altı suları bu fay hatları boyunca derinlerde ısınıp yüzeye çıkar. Kullanım: Elektrik üretimi, konut ve sera ısıtması, termal turizm (kaplıcalar).

K: Kimyasal çözülme; sıcaklık yıl boyu yüksek (yaklaşık 27 °C) ve yağış çok fazladır, su ve sıcaklık kimyasal tepkimeleri hızlandırır. L: Mekanik çözülme; yağış hemen hiç yoktur, sıcaklık yüksektir ve çöllerde gece-gündüz sıcaklık farkı fazladır; kayaçlar ısınıp soğudukça parçalanır. M: Mekanik çözülme (donma-çözülme); kışın sıcaklık 0 °C’nin altına iner, ilkbahar ve sonbaharda sıcaklık 0 °C çevresinde dalgalanır; çatlaklardaki su donarak genleşir ve kayacı parçalar.

K istasyonunda. Karstlaşma, kalker gibi suda eriyebilen kayaçların yağış sularıyla çözünmesidir; bol yağış ve yüksek sıcaklık çözünmeyi hızlandırır. L’de su olmadığı için karstlaşma çok yavaştır.

Yumuşak tüf tabakaları sağanak yağışların oluşturduğu sel suları ve akarsularla kolayca aşınır; kışın donma-çözülme olayı kayacı gevşetir. Tüfün üzerindeki sert kaya parçası alttaki tüfü bir şapka gibi korur; koruyucu taşın altındaki kısım daha az aşınırken çevresi aşınarak alçalır ve sivri, şapkalı kuleler (peribacaları) ortaya çıkar.

Aşınma sürdüğü için peribacaları zamanla incelecek, şapka taşı düştüğünde koruyucusuz kalan tüf hızla aşınarak yok olacaktır; yeni peribacaları ise aşınan yamaçlarda oluşmaya devam edecektir.