10. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 6

Doğal: Deniz suyu sıcaklığının artması, denizin dar boğazlarla bağlantılı olup su değişiminin yavaş olması. Beşerî: Şehirlerden ve sanayiden yeterince arıtılmadan gelen atık sular, besin maddesi fazlalığı. (Sıcaklık artışı küresel iklim değişikliğiyle ilişkilendirilirse beşerî etken olarak da kabul edilir.)

Balıkçı ağları tıkandığı ve deniz canlıları zarar gördüğü için balıkçılık geliri düşmüş; kıyılardaki turizm ve denize bağlı işletmeler zarar görmüştür. Öneriler: Atık suların ileri biyolojik arıtmadan geçirilmesi, sanayi atıklarının denetlenmesi, tarımda gübre kullanımının azaltılması, denizin sürekli izlenmesi ve koruma alanlarının genişletilmesi.

Azalma 320 − 120 = 200 km²; 200 / 320 = 0,625 → %62,5 küçülmüştür.

Su yönetiminden sorumlu kurumlar, havzadaki sulama ve kuyu izinlerini düzenlemek için; çevre kurumları, gölde yaşayan canlıları korumak ve koruma alanı ilan etmek için; tarım kurumları, çiftçileri az su isteyen ürünlere yönlendirmek için; belediyeler, kuruyan göl tabanından kaynaklanabilecek toz taşınmasına karşı önlem almak için kullanabilir.

Göllerin alanı mevsime göre değişir (ilkbaharda yüksek, yaz sonunda düşük). Farklı mevsimlerde çekilen görüntüler karşılaştırılırsa mevsimlik değişim yıllık küçülme gibi görünür; karşılaştırma yanıltıcı olur.

II → III → V → I → IV (amaç belirleme, veri toplama, harita türünü belirleme, verileri işleme, kullanma ve güncelleme).

Arazide konum uygulamasıyla ölçüm (GPS ile kayıt) ve hazır verilerin resmî bir kaynaktan indirilmesi. Resmî kurumların verileri güvenilir, güncel ve ücretsizdir; tüm park yerlerini tek tek dolaşmadan kısa sürede veri elde edilir.

Güncellenmeyen harita eksik ya da yanlış yol gösterir; öğrenciler güvenli yolları bilemez. Güncelleme, haritanın amacına uygun biçimde kullanılmaya devam etmesini sağlar.

Dalan levha diğerinin altına sürtünerek ilerlerken kayaçlarda biriken gerilim aniden boşalır ve depremler olur. Derine inen levha erir; oluşan magma yer kabuğundaki çatlaklardan yükselerek volkanları oluşturur.

Türkiye, levhaların birbirine yaklaştığı aktif Alp-Himalaya kuşağındadır. Arap levhası Anadolu’yu kuzeyden sıkıştırır, Anadolu bloğu büyük fay hatları boyunca batıya kayar. Bu hareketler sırasında faylarda biriken gerilim aniden boşalınca depremler meydana gelir.

Yer kabuğunun gerilerek kırıldığı graben alanlarında faylar derinlere uzanır; yer altı suları bu fay hatları boyunca derinlerde ısınıp yüzeye çıkar. Kullanım: Elektrik üretimi, konut ve sera ısıtması, termal turizm (kaplıcalar).

Kalker, suyla kimyasal olarak çözünebilen bir kayaçtır. 1. tepede yağış suları kalkeri eritip çatlakları genişletmiş, yüzeyde çukurlar ve yer altında mağaralar oluşmuştur (karstlaşma); su yer altına sızdığı için yüzeyde akarsu yoktur. Granit suda çözünmez, geçirimsizdir; bu nedenle 2. tepede su yüzeyde akar; granit daha çok mekanik ve kimyasal çözülmeyle (minerallerin ayrışması) iri bloklara ayrılarak aşınır.

Yeryüzü şekillerinin oluşumunda iklim tek başına belirleyici değildir; kayacın çözünebilirliği, sertliği ve geçirimliliği gibi özellikler, aynı iklim koşullarında farklı aşınma süreçlerine ve farklı şekillere yol açar.

Yumuşak tüf tabakaları sağanak yağışların oluşturduğu sel suları ve akarsularla kolayca aşınır; kışın donma-çözülme olayı kayacı gevşetir. Tüfün üzerindeki sert kaya parçası alttaki tüfü bir şapka gibi korur; koruyucu taşın altındaki kısım daha az aşınırken çevresi aşınarak alçalır ve sivri, şapkalı kuleler (peribacaları) ortaya çıkar.

Aşınma sürdüğü için peribacaları zamanla incelecek, şapka taşı düştüğünde koruyucusuz kalan tüf hızla aşınarak yok olacaktır; yeni peribacaları ise aşınan yamaçlarda oluşmaya devam edecektir.

I. Mantarkaya, rüzgâr. II. Sirk (içindeki göl sirk gölüdür), buzul. III. Falez (yalıyar), dalga. IV. Sarkıt ve dikit, karstik süreç (yer altı suları). V. Kumul (barkan), rüzgâr. VI. Tombolo, dalga ve kıyı akıntıları.

Aşınım: I, II, III. Birikim: IV, V, VI.