9. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 3

I. Buz küre (kriyosfer) - su küre (hidrosfer); sıcaklık artışı nedeniyle hava küre de etkilidir. II. Taş küre (litosfer) - hava küre (atmosfer). III. Su küre (hidrosfer) - taş küre (litosfer). IV. Yaşam küre (biyosfer) - taş küre (litosfer); yağış nedeniyle hava küre de etkilidir.

İnsan bitki örtüsünü yok ederek (beşerî etki) doğal ortamı değiştirmiş; toprağı tutan bitkiler ortadan kalkınca yağış suları toprağı taşımaya başlamıştır (erozyon). İnsan doğal ortamı etkiler, değişen doğal ortam da tarım ve yerleşme gibi beşerî faaliyetleri olumsuz etkiler. Öneri: Yamacın ağaçlandırılması, eğime dik sürüm, taraçalama.

Fiziki coğrafya: II (hidrografya), IV (biyocoğrafya). Beşerî coğrafya: I (nüfus coğrafyası), III (ekonomik coğrafya / sanayi coğrafyası), V (yerleşme coğrafyası).

Taşkın riski yüksek alanlar belirlenerek yeni yerleşim alanlarının bu sahaların dışında planlanmasında (yerleşme coğrafyası) ya da tarım arazilerinin sulama planlamasında kullanılabilir. Coğrafyanın bölümleri birbirinden kopuk değildir.

Doğal: Kısa sürede düşen çok yoğun yağış, dar vadi tabanı ve suyun hızla toplanması. Beşerî: Dere yatağına yapılaşma, yatağın daraltılıp üzerinin kapatılması, yukarı havzada ormanların açılması (suyun toprağa sızmadan hızla akması).

Coğrafya bilen bir birey, ev alırken ya da iş yeri kurarken dere yatağı, vadi tabanı gibi riskli yerleri tanır ve bu alanlardan kaçınır; toplum da yerleşim alanlarını doğal koşulları dikkate alarak planlar. Böylece afet zararları azalır.

Dere yatağı ve taşkın alanlarında yapılaşmanın yasaklanması ve mevcut yapıların güvenli alanlara taşınması; dere yatağının doğal genişliğine kavuşturulup üzerinin açılması; yukarı havzanın ağaçlandırılması; taşkın riski haritalarının hazırlanıp imar planlarında kullanılması; erken uyarı sistemi kurulması.

İlk Çağ: Eratosthenes, Strabon. Orta Çağ: Biruni, Kaşgarlı Mahmud. Yeni Çağ: Piri Reis. Yakın Çağ: Humboldt.

Eratosthenes ve Biruni’nin ölçümleri Dünya’nın şekli ve boyutlarıyla ilgili matematik coğrafyanın; Piri Reis ve Kaşgarlı Mahmud’un haritaları haritacılığın (kartografya); Humboldt’un gözlemleri bitki dağılışını inceleyen biyocoğrafyanın; Strabon’un eseri ülkeleri tanıtan bölgesel coğrafyanın temelini oluşturur.

Coğrafya bilimi farklı çağlarda ve farklı medeniyetlerde (Yunan, İslam ve Türk, Avrupa) yaşamış bilim insanlarının katkılarıyla gelişmiştir; bilim tek bir topluma özgü değildir.

I. Koroplet harita. II. İzoplet (eş değer çizgili) harita; sıcaklık için izoterm. III. Akış haritası. IV. Noktalama haritası.

Başlık: Haritanın konusunu ve gösterdiği yeri belirtir. Lejant (açıklama): Renk ve sembollerin anlamını açıklar. Ölçek: Haritadaki uzunlukların gerçekte kaç birime karşılık geldiğini gösterir. Yön oku: Kuzey yönünü gösterir. Koordinatlar: Yerin mutlak konumunu verir.

M ile K arasında 44 − 27 = 17 boylam farkı vardır: 17 × 4 = 68 dk. K batıda olduğu için saati geridedir: 07.00 − 1 sa 8 dk = 05.52. M ile L arasında 44 − 36 = 8 boylam farkı vardır: 8 × 4 = 32 dk. L’de saat 07.00 − 32 dk = 06.28.

Güneş en geç en batıdaki K merkezinde doğar. Ulusal saate göre okul ve iş saatleri aynı olduğu için K’de kış aylarında insanlar sabah hava daha karanlıkken yola çıkar; akşamları ise hava daha geç kararır.

Mutlak konum: I, IV. Göreceli konum: II, III, V.

Boylam farkı 45 − 26 = 19; 19 × 4 = 76 dakika (1 saat 16 dakika). Enlem farkı 42 − 36 = 6; 6 × 111 ≈ 666 km.

III: Boğazlar sayesinde Karadeniz ile Akdeniz arasındaki deniz ticareti Türkiye’den geçer; ülke deniz ulaşımı ve ticaretinde stratejik önem kazanır; üç tarafı deniz olduğu için deniz turizmi ve balıkçılık gelişir. V: Türkiye enerji nakil hatlarının geçiş yolu (enerji koridoru) olur; bu durum ülkeye ekonomik ve siyasi önem kazandırır.

Veri toplama: Nüfus, alan, yol ve fay verilerinin toplanması. Depolama ve işleme: Verilerin programa katmanlar hâlinde aktarılması. Analiz: Kişi başına toplanma alanının ve 10 dakikada ulaşılamayan bölgelerin hesaplanması. Görüntüleme: Sonuçların renkli harita olarak yayımlanması.

CBS’nin bileşenleri birbirine bağlı çalışır; biri eksik olursa sistem sonuç üretemez. Örneğin fay hattı verisi olmasaydı riskli toplanma alanları belirlenemez; uzman kullanıcı olmasaydı veriler doğru yöntemle analiz edilip yorumlanamazdı.