11. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 3

Örüntü: Canlı uyaranı alır, bu bilgi yorumlanır/iletilir ve bir tepki ortaya çıkar (uyaranı alma → yorumlama → tepki).

Genelleme: Tek hücreliden çok hücreliye, bitkiden hayvana bütün canlılar çevrelerindeki uyaranları algılar ve tepki verir. Farklılık: Tek hücrelilerde uyaranın alınması ve tepki tek bir hücrenin yapılarıyla gerçekleşir; bitkilerde sinir sistemi yoktur, tepkiler hücrelerdeki değişimler ve hormonlarla oluşur; hayvanlarda özelleşmiş reseptörler ve duyu organları uyaranı alır, sinir sistemi yorumlar, kaslar tepkiyi oluşturur. Mekanizmalar canlının yapısal karmaşıklığına göre değişir.

Uç tomurcuğunda üretilen oksin gövde boyunca aşağı taşınır ve yan tomurcukların gelişmesini baskılar (uç baskınlığı). B’de uç kesilince bu baskı kalkmış, yan dallar oluşmuştur. C’de uç kesildiği hâlde oksin dışarıdan verilince yan tomurcuklar yine gelişmemiştir; bu, B’deki sonucun kesme yarasından değil oksinin ortadan kalkmasından kaynaklandığını gösterir.

Uçlar budanınca uç baskınlığı ortadan kalkar; yan tomurcuklar gelişir ve bitki daha sık, gür bir görünüm kazanır. Sitokinin hücre bölünmesini uyarır ve yan tomurcukların gelişmesini teşvik eder; bu etkisiyle oksinin yan tomurcuklar üzerindeki baskılayıcı etkisinin tersi yönde çalışır.

I: giberellin, II: absisik asit, III: oksin, IV: sitokinin, V: etilen, VI: absisik asit.

Büyümeyi uyaranlar: oksin, giberellin, sitokinin (hücre uzaması, bölünmesi, çimlenme, köklenme). Baskılayıcı, olgunlaşma, yaşlanma ve stresle ilgili olanlar: absisik asit ve etilen (stoma kapanması, dormansi, yaprak dökümü, meyve olgunlaşması). Çıkarım: Bitki, farklı etkili hormonların birlikte çalışmasıyla büyümesini çevre koşullarına göre düzenler; koşullar uygunken büyüme, olumsuzken korunma öne çıkar.

Avantaj: Verim ve ürün kalitesi artar (iri üzüm tanesi, hızlı köklenen fide), hasat ve olgunlaşma zamanı planlanabilir. Dezavantaj: Bilinçsiz ya da fazla uygulamada bitkinin büyümesi bozulabilir, maliyet artar; kalıntı ve çevreye etkileri açısından denetim gerektirir.

(a) Fototropizma: gövdenin ışığa yönelmesi. (b) Fotonasti: akşamsefası çiçeklerinin ışık azalınca açılması. (c) Hidrotropizma: köklerin suya yönelmesi. (ç) Kemotropizma: polen tüpünün yumurtalığa doğru uzaması. (d) Geotropizma: kökün yer çekimi yönünde büyümesi. (e) Termonasti: lale çiçeklerinin sıcaklıkla açılıp kapanması. (f) Sismonasti: küstüm otunun yaprakçıklarını kapatması.

Aynı uyaran farklı biçimlerde etki edebilir: Işık tek bir yönden gelip bitkinin bir tarafını daha çok etkilediğinde bitki o yöne büyür (tropizma); ışığın şiddeti değiştiğinde (ör. akşam azalması) ise çiçek açılıp kapanır ve hareketin yönü ışığın geldiği yöne bağlı olmaz (nasti). Belirleyici nitelik uyaranın yönüdür: Tepkinin yönü uyaranın geldiği yöne bağlıysa tropizma, değilse nastidir.

A, D ve E ışığa doğru eğilir; B ve C eğilmez. Ucu kesilen ya da ucu ışık görmeyen koleoptil eğilmezken alt kısmı örtülü koleoptil eğilmektedir. Çıkarım: Işığı algılayan bölge koleoptilin ucudur; eğilme ise uçtan daha aşağıdaki bölgede olur. Bu durum uçtan aşağıya bir etkinin (sinyalin) iletildiğini düşündürür.

Jelatin kimyasal maddelerin geçişine izin verir, mika engeller. F’nin eğilmesi uçtan gelen etkinin jelatinden geçebilen kimyasal bir madde olduğunu gösterir. Mika gölge tarafa konunca (G) eğilme olmaması, ışık tarafına konunca (H) eğilmenin sürmesi, bu maddenin gölge taraftan aşağı indiğini ve gölge taraftaki büyümeyi artırdığını gösterir. Bu madde, sonradan oksin olarak adlandırılan hormondur.

Uçtaki oksin agar bloğuna geçmiştir. Blok sol yarıya konunca oksin yalnızca sol taraftan aşağı iner; sol taraftaki hücreler daha çok uzar ve koleoptil sağa (bloğun olmadığı tarafa) eğilir. Işık olmadan da eğilme olması, eğilmenin nedeninin oksinin eşit olmayan dağılımı ve bunun yol açtığı asimetrik büyüme olduğunu gösterir.

İki nokta eşiği küçük olan bölgelerde birbirine çok yakın iki dokunuş ayrı ayrı algılanır; bu, o bölgede dokunma reseptörlerinin sık (yoğun) olduğunu gösterir. Reseptör yoğunluğu parmak ucundan sırta doğru azalmaktadır: en yoğun parmak ucunda, en seyrek sırttadır.

Yarar: Parmak uçlarıyla nesnelerin yüzey dokusu, şekli ve küçük ayrıntıları ayırt edilebilir; ince el işleri yapılabilir, görme engelli bireyler kabartma yazıyı okuyabilir. Diğer reseptörler: termoreseptörler (sıcak ve soğuk), ağrı reseptörleri (doku hasarı oluşturan şiddetli uyaranlar), basınç reseptörleri (güçlü bastırma).