11. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 5

Olgun elmanın bulunduğu B kutusunda muzlar dört gün erken olgunlaşmıştır; olgun elma meyvelerin olgunlaşmasını hızlandıran bir madde salmaktadır. C kutusunda elma bulunduğu hâlde etilen tutulunca muzlar A’daki gibi 7. günde olgunlaşmıştır. Bu, hızlandırıcı etkinin elmadan salınan etilen gazından kaynaklandığını gösterir; etilen meyve olgunlaşmasını uyaran bir bitkisel hormondur.

Avantaj: Ham ve sert meyveler uzak yerlere ezilmeden ve çürümeden taşınır, piyasaya istenen zamanda olgun meyve sunulur, kayıp azalır. Dezavantaj: Dalında olgunlaşmayan meyvede tat ve aroma beklenenden zayıf olabilir; depoda kontrolsüz etilen birikirse meyveler hızla aşırı olgunlaşıp bozulabilir.

I: giberellin, II: absisik asit, III: oksin, IV: sitokinin, V: etilen, VI: absisik asit.

Büyümeyi uyaranlar: oksin, giberellin, sitokinin (hücre uzaması, bölünmesi, çimlenme, köklenme). Baskılayıcı, olgunlaşma, yaşlanma ve stresle ilgili olanlar: absisik asit ve etilen (stoma kapanması, dormansi, yaprak dökümü, meyve olgunlaşması). Çıkarım: Bitki, farklı etkili hormonların birlikte çalışmasıyla büyümesini çevre koşullarına göre düzenler; koşullar uygunken büyüme, olumsuzken korunma öne çıkar.

Avantaj: Verim ve ürün kalitesi artar (iri üzüm tanesi, hızlı köklenen fide), hasat ve olgunlaşma zamanı planlanabilir. Dezavantaj: Bilinçsiz ya da fazla uygulamada bitkinin büyümesi bozulabilir, maliyet artar; kalıntı ve çevreye etkileri açısından denetim gerektirir.

Uyaranın yönüne bağlı olanlar (tropizma): I, II, III, IV, V. Uyaranın yönüne bağlı olmayanlar (nasti): VI, VII.

I: fototropizma (pozitif; uyarana doğru). II: geotropizma (pozitif; yer çekimi yönünde). III: hidrotropizma. IV: kemotropizma. V: tigmotropizma. VI: sismonasti. VII: termonasti.

(a) Fototropizma: gövdenin ışığa yönelmesi. (b) Fotonasti: akşamsefası çiçeklerinin ışık azalınca açılması. (c) Hidrotropizma: köklerin suya yönelmesi. (ç) Kemotropizma: polen tüpünün yumurtalığa doğru uzaması. (d) Geotropizma: kökün yer çekimi yönünde büyümesi. (e) Termonasti: lale çiçeklerinin sıcaklıkla açılıp kapanması. (f) Sismonasti: küstüm otunun yaprakçıklarını kapatması.

Aynı uyaran farklı biçimlerde etki edebilir: Işık tek bir yönden gelip bitkinin bir tarafını daha çok etkilediğinde bitki o yöne büyür (tropizma); ışığın şiddeti değiştiğinde (ör. akşam azalması) ise çiçek açılıp kapanır ve hareketin yönü ışığın geldiği yöne bağlı olmaz (nasti). Belirleyici nitelik uyaranın yönüdür: Tepkinin yönü uyaranın geldiği yöne bağlıysa tropizma, değilse nastidir.

A, D ve E ışığa doğru eğilir; B ve C eğilmez. Ucu kesilen ya da ucu ışık görmeyen koleoptil eğilmezken alt kısmı örtülü koleoptil eğilmektedir. Çıkarım: Işığı algılayan bölge koleoptilin ucudur; eğilme ise uçtan daha aşağıdaki bölgede olur. Bu durum uçtan aşağıya bir etkinin (sinyalin) iletildiğini düşündürür.

Jelatin kimyasal maddelerin geçişine izin verir, mika engeller. F’nin eğilmesi uçtan gelen etkinin jelatinden geçebilen kimyasal bir madde olduğunu gösterir. Mika gölge tarafa konunca (G) eğilme olmaması, ışık tarafına konunca (H) eğilmenin sürmesi, bu maddenin gölge taraftan aşağı indiğini ve gölge taraftaki büyümeyi artırdığını gösterir. Bu madde, sonradan oksin olarak adlandırılan hormondur.

Uçtaki oksin agar bloğuna geçmiştir. Blok sol yarıya konunca oksin yalnızca sol taraftan aşağı iner; sol taraftaki hücreler daha çok uzar ve koleoptil sağa (bloğun olmadığı tarafa) eğilir. Işık olmadan da eğilme olması, eğilmenin nedeninin oksinin eşit olmayan dağılımı ve bunun yol açtığı asimetrik büyüme olduğunu gösterir.

Kimyasal uyaranları algılayanlar: tat ve koku reseptörleri (I, II). Fiziksel uyaranları algılayanlar: işitme ve dokunma mekanoreseptörleri, fotoreseptörler, termoreseptörler (III, IV, V, VI). Ortak görev: Reseptörler algıladıkları uyaranı sinir hücrelerinde iletilebilen uyartıya (zar potansiyeli değişimine) dönüştürür; uyartı duyu nöronlarıyla beyne iletilir ve duyu beyinde yorumlanır.

İki nokta eşiği küçük olan bölgelerde birbirine çok yakın iki dokunuş ayrı ayrı algılanır; bu, o bölgede dokunma reseptörlerinin sık (yoğun) olduğunu gösterir. Reseptör yoğunluğu parmak ucundan sırta doğru azalmaktadır: en yoğun parmak ucunda, en seyrek sırttadır.

Yarar: Parmak uçlarıyla nesnelerin yüzey dokusu, şekli ve küçük ayrıntıları ayırt edilebilir; ince el işleri yapılabilir, görme engelli bireyler kabartma yazıyı okuyabilir. Diğer reseptörler: termoreseptörler (sıcak ve soğuk), ağrı reseptörleri (doku hasarı oluşturan şiddetli uyaranlar), basınç reseptörleri (güçlü bastırma).