11. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 2

Yaprağın kapanması enerji gerektirir ve kapanan yaprağın yeniden açılması zaman alır. Yağmur damlası ya da rüzgârla gelen bir parçacık tüylere bir kez çarpabilir; tek dokunuşta kapanma bu tür besin olmayan uyaranlara karşı boşa enerji ve zaman harcatır. Kısa sürede iki dokunuş, tüylerin üzerinde hareket eden canlı bir avın bulunduğunu gösterir; böylece tepki besin elde etme olasılığı yüksek olduğunda verilir.

Olgun elmanın bulunduğu B kutusunda muzlar dört gün erken olgunlaşmıştır; olgun elma meyvelerin olgunlaşmasını hızlandıran bir madde salmaktadır. C kutusunda elma bulunduğu hâlde etilen tutulunca muzlar A’daki gibi 7. günde olgunlaşmıştır. Bu, hızlandırıcı etkinin elmadan salınan etilen gazından kaynaklandığını gösterir; etilen meyve olgunlaşmasını uyaran bir bitkisel hormondur.

Avantaj: Ham ve sert meyveler uzak yerlere ezilmeden ve çürümeden taşınır, piyasaya istenen zamanda olgun meyve sunulur, kayıp azalır. Dezavantaj: Dalında olgunlaşmayan meyvede tat ve aroma beklenenden zayıf olabilir; depoda kontrolsüz etilen birikirse meyveler hızla aşırı olgunlaşıp bozulabilir.

I: giberellin, II: absisik asit, III: oksin, IV: sitokinin, V: etilen, VI: absisik asit.

Büyümeyi uyaranlar: oksin, giberellin, sitokinin (hücre uzaması, bölünmesi, çimlenme, köklenme). Baskılayıcı, olgunlaşma, yaşlanma ve stresle ilgili olanlar: absisik asit ve etilen (stoma kapanması, dormansi, yaprak dökümü, meyve olgunlaşması). Çıkarım: Bitki, farklı etkili hormonların birlikte çalışmasıyla büyümesini çevre koşullarına göre düzenler; koşullar uygunken büyüme, olumsuzken korunma öne çıkar.

Avantaj: Verim ve ürün kalitesi artar (iri üzüm tanesi, hızlı köklenen fide), hasat ve olgunlaşma zamanı planlanabilir. Dezavantaj: Bilinçsiz ya da fazla uygulamada bitkinin büyümesi bozulabilir, maliyet artar; kalıntı ve çevreye etkileri açısından denetim gerektirir.

Uyaranın yönüne bağlı olanlar (tropizma): I, II, III, IV, V. Uyaranın yönüne bağlı olmayanlar (nasti): VI, VII.

I: fototropizma (pozitif; uyarana doğru). II: geotropizma (pozitif; yer çekimi yönünde). III: hidrotropizma. IV: kemotropizma. V: tigmotropizma. VI: sismonasti. VII: termonasti.

(a) Fototropizma: gövdenin ışığa yönelmesi. (b) Fotonasti: akşamsefası çiçeklerinin ışık azalınca açılması. (c) Hidrotropizma: köklerin suya yönelmesi. (ç) Kemotropizma: polen tüpünün yumurtalığa doğru uzaması. (d) Geotropizma: kökün yer çekimi yönünde büyümesi. (e) Termonasti: lale çiçeklerinin sıcaklıkla açılıp kapanması. (f) Sismonasti: küstüm otunun yaprakçıklarını kapatması.

Aynı uyaran farklı biçimlerde etki edebilir: Işık tek bir yönden gelip bitkinin bir tarafını daha çok etkilediğinde bitki o yöne büyür (tropizma); ışığın şiddeti değiştiğinde (ör. akşam azalması) ise çiçek açılıp kapanır ve hareketin yönü ışığın geldiği yöne bağlı olmaz (nasti). Belirleyici nitelik uyaranın yönüdür: Tepkinin yönü uyaranın geldiği yöne bağlıysa tropizma, değilse nastidir.