OYSS Rehber

11. Sınıf Biyoloji · 1. dönem 1. yazılı · BİY.11.1.1

11. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı: Canlıların Uyaranlara Tepki Mekanizmaları Soruları

Tek hücreli, bitki ve hayvan örneklerinde uyaranı alma, yorumlama ve tepki örüntüsü; tümevarımla genelleme.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
BİY.11.1.1
Bu sayfadaki soru
2
Senaryolarda bu konudan
0-1 soru

Resmî öğrenme çıktısı

Tepki · Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepkiler

BİY.11.1.1. Farklı canlıların uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme

1. soru

Farklı canlılar, ortak örüntü · 12 puan

Bir öğrenci izlediği belgeselden aşağıdaki notları almıştır.

  1. I.Öglena, göz lekesi yardımıyla ışığın geldiği yönü algılar ve kamçısıyla ışıklı bölgeye doğru yüzer.
  2. II.Terlik hayvanı tuzlu bir bölgeye rastlayınca geri çekilip yön değiştirir.
  3. III.Küstüm otunun yaprakçıkları dokunulunca birkaç saniye içinde kapanır.
  4. IV.Bir köpek arkasından gelen ani bir sesle başını sesin geldiği yöne çevirir.
  1. 1.16 puan

    Her örnekte uyaranı, uyaranı algılayan yapıyı ve oluşan tepkiyi belirleyerek bu örneklerde ortak olan örüntüyü yazınız.

  2. 1.26 puan

    Bu örneklerden yola çıkarak canlıların uyaranlara tepki vermesiyle ilgili bir genelleme yapınız; tepki mekanizmalarının canlılar arasında nasıl farklılaştığını açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Uyaran ve tepki
ÖrnekUyaranAlgılayan yapıTepki
IIşıkGöz lekesiIşığa doğru yüzme
IITuz (kimyasal)Hücre zarı (hücre yüzeyi)Geri çekilip yön değiştirme
IIIDokunmaYaprakçıkların hücreleriYaprakçıkların kapanması
IVSesKulaktaki reseptörlerBaşı sese çevirme

Örüntü: Canlı uyaranı alır, bu bilgi yorumlanır/iletilir ve bir tepki ortaya çıkar (uyaranı alma → yorumlama → tepki).

Puanlama

  • Dört örnekte uyaranları doğru belirleme2 puan
  • Algılayan yapıları ve tepkileri doğru belirleme2 puan
  • Uyaranı alma → yorumlama → tepki örüntüsü2 puan

1.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Genelleme: Tek hücreliden çok hücreliye, bitkiden hayvana bütün canlılar çevrelerindeki uyaranları algılar ve tepki verir. Farklılık: Tek hücrelilerde uyaranın alınması ve tepki tek bir hücrenin yapılarıyla gerçekleşir; bitkilerde sinir sistemi yoktur, tepkiler hücrelerdeki değişimler ve hormonlarla oluşur; hayvanlarda özelleşmiş reseptörler ve duyu organları uyaranı alır, sinir sistemi yorumlar, kaslar tepkiyi oluşturur. Mekanizmalar canlının yapısal karmaşıklığına göre değişir.

Puanlama

  • Bütün canlıların uyaranlara tepki verdiği genellemesi2 puan
  • Tek hücreli, bitki ve hayvan mekanizmalarının farkını açıklama4 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Sinekkapan ve kurbağa · 11 puan

Venüs sinekkapanı bitkisinin yapraklarının iç yüzünde duyu tüyleri bulunur. Bir böcek bu tüylere kısa süre içinde iki kez dokunduğunda yaprakta elektriksel bir sinyal oluşur ve yaprağın iki yarısı hızla kapanarak böceği hapseder. Tüylere yalnızca bir kez dokunulursa yaprak kapanmaz. Bir kurbağa ise yakınından geçen sineği gözleriyle fark eder ve dilini fırlatarak yakalar.

  1. 2.16 puan

    Sinekkapan ve kurbağada böceği yakalama tepkisini; uyaran, uyaranı alan yapı, bilginin iletilmesi ve tepkiyi oluşturan yapı bakımından karşılaştırınız.

  2. 2.25 puan

    Yaprağın tek dokunuşta değil kısa sürede ikinci dokunuşta kapanmasının bitkiye sağlayabileceği yararı akıl yürüterek açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Tepki mekanizmalarının karşılaştırılması
SinekkapanKurbağa
UyaranDokunma (mekanik)Işık (sineğin görüntüsü)
Alan yapıYapraktaki duyu tüyleriGözdeki reseptörler
İletim/yorumYaprak hücrelerinde elektriksel sinyal; sinir sistemi yokSinirlerle beyne iletim ve beyinde yorumlama
TepkiYaprak yarılarının kapanmasıKasların dili fırlatması

Puanlama

  • Uyaranları ve alan yapıları doğru karşılaştırma3 puan
  • İletim (sinir sistemi var/yok) ve tepki yapılarını karşılaştırma3 puan

2.2 tam puan 5

Örnek çözüm

Yaprağın kapanması enerji gerektirir ve kapanan yaprağın yeniden açılması zaman alır. Yağmur damlası ya da rüzgârla gelen bir parçacık tüylere bir kez çarpabilir; tek dokunuşta kapanma bu tür besin olmayan uyaranlara karşı boşa enerji ve zaman harcatır. Kısa sürede iki dokunuş, tüylerin üzerinde hareket eden canlı bir avın bulunduğunu gösterir; böylece tepki besin elde etme olasılığı yüksek olduğunda verilir.

Puanlama

  • Kapanmanın enerji/zaman gerektirdiğini belirtme2 puan
  • İki dokunuşun canlı avı ayırt etmeye yaradığını açıklama3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 1 soruSenaryo 2: 1 soruSenaryo 3: 1 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).