11. Sınıf Biyoloji · 1. dönem 1. yazılı · BİY.11.1.4

11. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı: Bitkilerde Yönelme Deneyleri Soruları

Koleoptil deneyleri, oksin ve asimetrik büyüme; yönelme deneyi tasarlama ve deney hatalarını düzeltme.

Son güncelleme: 20 Ekim 2026

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı: BİY.11.1.4
Bu sayfadaki soru: 2
Senaryolarda bu konudan: 0-1 soru

Resmî öğrenme çıktısı

Tepki · Bitkisel Hormonlar Bitkilerde Tepki Mekanizmaları (Tropizma, Nasti)

BİY.11.1.4. Bitkilerde yönelme hareketlerini gözlemleyebileceği deney yapabilme

1. soru

Koleoptil deneyleri · 17 puan

Yulaf gibi bitkilerin filizlenen tohumlarında genç yaprakları saran kına koleoptil denir. Darwin ve oğlunun 1880’de yayımladığı çalışmalardan yola çıkan aşağıdaki düzenekler soldan gelen tek yönlü ışıkla birkaç saat bekletilmiştir.

1.16 puan
Hangi koleoptillerin ışığa doğru eğileceğini tahmin ediniz. Sonuçlardan, ışığı algılayan bölgeye ilişkin bir çıkarım yapınız.
1.26 puan
1913’te Boysen-Jensen aşağıdaki F, G ve H düzeneklerini soldan ışıkla denemiş; F ve H ışığa doğru eğilmiş, G eğilmemiştir. Bu sonuçların, uçtan iletilen etkinin niteliği ve yönü hakkında ne gösterdiğini açıklayınız.
1.35 puan
1920’lerin ikinci yarısında Went, koleoptil uçlarını bir süre agar bloğu üzerinde bekletmiş, ardından bu bloğu karanlık ortamda ucu kesilmiş bir koleoptilin kesik yüzeyinin yalnızca sol yarısına yerleştirmiştir. Koleoptilin hangi yöne eğileceğini gerekçesiyle tahmin ediniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 6

Örnek çözüm

A, D ve E ışığa doğru eğilir; B ve C eğilmez. Ucu kesilen ya da ucu ışık görmeyen koleoptil eğilmezken alt kısmı örtülü koleoptil eğilmektedir. Çıkarım: Işığı algılayan bölge koleoptilin ucudur; eğilme ise uçtan daha aşağıdaki bölgede olur. Bu durum uçtan aşağıya bir etkinin (sinyalin) iletildiğini düşündürür.

Puanlama

A, D ve E’nin eğileceğini, B ve C’nin eğilmeyeceğini tahmin etme3 puan
Işığın uçta algılandığı çıkarımı2 puan
Eğilmenin alt bölgede olduğunu, uçtan bir etkinin iletildiğini belirtme1 puan

1.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Jelatin kimyasal maddelerin geçişine izin verir, mika engeller. F’nin eğilmesi uçtan gelen etkinin jelatinden geçebilen kimyasal bir madde olduğunu gösterir. Mika gölge tarafa konunca (G) eğilme olmaması, ışık tarafına konunca (H) eğilmenin sürmesi, bu maddenin gölge taraftan aşağı indiğini ve gölge taraftaki büyümeyi artırdığını gösterir. Bu madde, sonradan oksin olarak adlandırılan hormondur.

Puanlama

F’den etkinin kimyasal bir madde olduğu sonucunu çıkarma2 puan
G ve H’den maddenin gölge taraftan indiği sonucunu çıkarma3 puan
Maddenin oksin olduğunu belirtme1 puan

1.3 tam puan 5

Örnek çözüm

Uçtaki oksin agar bloğuna geçmiştir. Blok sol yarıya konunca oksin yalnızca sol taraftan aşağı iner; sol taraftaki hücreler daha çok uzar ve koleoptil sağa (bloğun olmadığı tarafa) eğilir. Işık olmadan da eğilme olması, eğilmenin nedeninin oksinin eşit olmayan dağılımı ve bunun yol açtığı asimetrik büyüme olduğunu gösterir.

Puanlama

Sağa eğileceğini tahmin etme2 puan
Oksinin sol tarafta büyümeyi artırdığı gerekçesi2 puan
Eğilmenin oksinin asimetrik dağılımından kaynaklandığı çıkarımı1 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Bir yönelme deneyini düzeltmek · 18 puan

Bir öğrenci fasulye fidelerinde ışığa yönelmeyi göstermek için şu deneyi yapmıştır:

Bir saksıdaki fasulye fidesini tek yanında delik olan bir kutuya koyup pencere önüne bıraktı (A).
Başka bir saksıdaki daha küçük bir fideyi kapağı kapalı bir dolaba koydu (B).
A’yı her gün suladı, B’yi dolaptan çıkarmamak için hiç sulamadı.
Üç gün sonra A’nın gövdesinin deliğe doğru eğildiğini, B’nin dik ama solgun olduğunu gördü ve “Işık bitkinin yönelmesine neden olur.” sonucuna vardı.

2.16 puan
Deney tasarımındaki iki hatayı belirleyerek her birinin sonucu nasıl etkileyebileceğini açıklayınız.
2.26 puan
Deneyi düzelterek yeniden tasarlayınız: grupları, bağımsız ve bağımlı değişkeni, sabit tutulacak değişkenleri yazınız.
2.36 puan
Karanlıkta yan yatırılan bir fidenin kökü aşağıya, gövdesi yukarıya doğru kıvrılır. Bu farkı oksinin dağılımı ve hücrelerin oksine duyarlılığı ile açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Hatalar: (1) Işık dışında başka değişkenler de değiştirilmiş: B sulanmamış, fideler farklı büyüklükte ve farklı ortamda (sıcaklık) bulunmuştur; B’deki solgunluk ya da farklılık ışıktan değil susuzluktan kaynaklanabilir. (2) Her grupta yalnızca bir fide kullanılmıştır; tek bir bitkinin sonucu tesadüfi olabilir, genelleme için yetersizdir. Ayrıca karşılaştırma için ışığı her yönden eşit alan bir kontrol bitkisi yoktur; eğilmenin ışığın tek yönlü gelmesinden kaynaklandığı gösterilemez.

Puanlama

Birinci hata ve sonuca etkisi3 puan
İkinci hata ve sonuca etkisi3 puan

2.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Aynı tür ve boyda, aynı toprak ve saksıda yetiştirilmiş fideler iki gruba ayrılır (her grupta en az beşer fide). Deney grubu tek yanında delik olan kapalı kutuda tek yönlü ışık alır; kontrol grubu aynı ortamda ışığı her yönden eşit alır (ya da döndürülür). Bağımsız değişken: ışığın tek yönlü gelip gelmemesi. Bağımlı değişken: gövdenin eğilme yönü ve açısı. Sabit tutulanlar: su miktarı, sıcaklık, fide türü ve boyu, toprak, süre.

Puanlama

Çok sayıda özdeş fideyle deney ve kontrol grubu2 puan
Bağımsız ve bağımlı değişken2 puan
Sabit tutulan değişkenler (su dahil)2 puan

2.3 tam puan 6

Örnek çözüm

Yan yatırılan fidede yer çekimi etkisiyle oksin kökte ve gövdede alt tarafta birikir. Gövde hücrelerinde yüksek oksin uzamayı artırır; alt taraf daha çok uzadığı için gövde yukarı kıvrılır (negatif geotropizma). Kök hücreleri oksine daha duyarlıdır; alt taraftaki yüksek oksin uzamayı yavaşlatır, üst taraf daha çok uzar ve kök aşağı kıvrılır (pozitif geotropizma).

Puanlama

Oksinin alt tarafta biriktiğini belirtme2 puan
Gövdede alt tarafın daha çok uzadığını açıklama2 puan
Kökte yüksek oksinin uzamayı yavaşlattığını açıklama2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 1 soru Senaryo 3: 1 soru Senaryo 4: 1 soru Senaryo 5: 1 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).