11. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 3

Eğim aynı olduğu hâlde orman örtüsü olan B’de toprak kaybı çok azdır; bitki kökleri toprağı tutar. Eğim yönünde sürülen C’de toprak kaybı B’nin 30 katıdır; çünkü sürüm izleri suyun yamaçtan hızla akmasını kolaylaştırır. Basamaklandırılan D’de su yavaşlar, kayıp C’nin altıda birine düşer. Yani toprak kaybını belirleyen etken, eğim kadar arazinin nasıl kullanıldığıdır.

Coğrafya, sorunu (erozyon) yalnızca doğal etkenlerle değil, insan faaliyetleriyle birlikte inceler; farklı yerlerden ölçüm yaparak sorunun dağılışını ve nedenlerini kanıta dayalı olarak ortaya koyar ve uygulanabilir çözüm (ağaçlandırma, basamaklandırma) önerir.

I. Jeomorfoloji (afetler coğrafyası). II. Klimatoloji. III. Nüfus coğrafyası. IV. Hidrografya.

Örnek (I): Coğrafyacı heyelan riskli alanların dağılışını haritalar; jeoloji ve inşaat mühendisleri zeminin ve binaların durumunu inceler, şehir plancıları güvenli alanlarda yeni konut alanları planlar. Sorunlar çok yönlü olduğundan tek bir bilim alanı tarafından çözülemez.

Merkez: 420 000 / 1 400 = 300 kişi/km². Ilıca: 36 000 / 900 = 40 kişi/km². Karapınar: 18 000 / 1 200 = 15 kişi/km². Yeşilova: 64 000 / 800 = 80 kişi/km². Sorgu sonucu: Merkez ve Yeşilova (Ilıca tam 40 olduğu için “fazla” koşulunu sağlamaz).

Nüfus yoğunluğuna göre ilçeleri farklı renk tonlarıyla gösteren koroplet harita. Haritaya hastanelerin nokta katmanı ve yol katmanı eklenirse hastanesi olmayan Karapınar’dan en yakın hastaneye ulaşma süresi hesaplanabilir; yeni bir sağlık tesisi için öncelikli ilçe belirlenebilir.

Üstünlük: İnternet bağlantısı olan her cihazdan (telefon, tablet) erişilebilir; veriler bulutta güncel tutulur ve birçok kullanıcı aynı haritayı paylaşabilir. Etik: Kişilere ait konum ve özel bilgiler izinsiz kullanılmamalı ve paylaşılmamalıdır; verinin kaynağı belirtilmelidir.

Volkanik göl (kaldera gölü): Nemrut Gölü. Volkanik set gölü: Van Gölü. Tektonik göl: Tuz Gölü. Karstik göl: Salda Gölü. Heyelan set gölü: Tortum Gölü. Alüvyal set gölü: Bafa Gölü.

Her ikisi de denize akışı olmayan kapalı havzalarda yer alır. Göle gelen suların taşıdığı mineraller gölde kalır, su ise buharlaşarak uzaklaşır; böylece göldeki tuz oranı zamanla artar.

Örnek: “Su kaynakları” → “Yer üstü suları” (okyanus ve denizler: Karadeniz; akarsular: Kızılırmak; göller: Eğirdir; buzullar: Kaçkar) ve “Yer altı suları” (kaynaklar: Pamukkale; artezyen kuyuları). Etiketler üst kavramdan alt kavrama doğru doğru sıralanmalıdır.

Ekonomik: Adada içme ve sulama suyu sağlanarak tarım, turizm ve günlük hayatın su sorunu azaltılmıştır. Politik: Proje, Türkiye ile KKTC arasındaki dayanışmayı güçlendirmiş; su, iki ülke arasında stratejik bir iş birliği aracı olmuştur.

Çeşme, sebil ve hamam gibi su yapılarının şehir kültürünün parçası olması; suyun ortak hak sayılması; su kenarındaki şenlik ve festivaller; kaplıcaların sağlık ve dinlenme kültürü oluşturması.

Örnek soru: “Son yirmi yılda Türkiye’deki sulak alanların yüz ölçümü nasıl değişti?” ya da “Barajlar akarsu ağzındaki deltaların büyüklüğünü nasıl etkiliyor?” Kaynak: Devlet Su İşleri, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Türkiye İstatistik Kurumu, Tarım ve Orman Bakanlığı ya da üniversitelerin yayınları.