11. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 2

Verimli tarım arazilerinin yapılaşmaya açılması: plansız yayılma. Taşkın riski: Mahallelerin dere yataklarına kurulması. Hava kirliliği: Sanayinin hâkim rüzgârın geldiği tarafta (şehrin batısında) kurulması ve rüzgârın kirli havayı şehrin üzerine taşıması; kışın ısınma kaynaklı kirlilik.

Arazi kullanım ve eğim haritalarıyla tarıma elverişli alanlar ile yerleşmeye uygun alanlar (çevredeki eğimli tepeler) belirlenir; şehir tarım arazileri yerine bu alanlara yönlendirilir. Taşkın riski ve rüzgâr yönü verileri CBS ile çakıştırılarak yerleşim ve sanayi için güvenli alanlar seçilir; sanayi hâkim rüzgârın şehirden uzağa estiği tarafa planlanır. Coğrafya, doğal ve beşerî verileri bir arada değerlendirdiği için diğer bilimlerle (şehir planlama, mühendislik) birlikte bütüncül çözüm sunar.

I. Jeomorfoloji (afetler coğrafyası). II. Klimatoloji. III. Nüfus coğrafyası. IV. Hidrografya.

Örnek (I): Coğrafyacı heyelan riskli alanların dağılışını haritalar; jeoloji ve inşaat mühendisleri zeminin ve binaların durumunu inceler, şehir plancıları güvenli alanlarda yeni konut alanları planlar. Sorunlar çok yönlü olduğundan tek bir bilim alanı tarafından çözülemez.

Her katmanda ölçütü sağlayan alanlar seçilir; katmanlar üst üste bindirildiğinde tüm ölçütleri aynı anda sağlayan ortak alanlar kalır. Bu alanlar santral için en uygun yerlerdir ve harita üzerinde ayrı bir renk ya da sembolle gösterilir.

Arazi kullanımı: Verimli tarım arazileri, ormanlar ve koruma alanları santral yüzünden kaybedilmemeli; doğal ve ekonomik kaynaklar korunmalıdır. İletim hatları: Üretilen elektriğin şebekeye aktarılması gerekir; hatta yakın olmak yeni hat maliyetini ve enerji kaybını azaltır.

Tuzluluk (tuzlu - tatlı su) ve bulunduğu yer/ortam (buzullar, yer altı, yer üstü).

%2,5 × %1,2 = 0,025 × 0,012 = 0,0003 → tüm suyun yaklaşık %0,03’ü.

İnsanların en kolay ulaşabildiği yüzey tatlı suları, yeryüzündeki suyun çok küçük bir bölümüdür. Nüfus ve ihtiyaç arttıkça bu sınırlı kaynak üzerindeki baskı artar; bu nedenle su tasarrufu ve kirliliğin önlenmesi zorunludur.

Örnek: “Su kaynakları” → “Yer üstü suları” (okyanus ve denizler: Karadeniz; akarsular: Kızılırmak; göller: Eğirdir; buzullar: Kaçkar) ve “Yer altı suları” (kaynaklar: Pamukkale; artezyen kuyuları). Etiketler üst kavramdan alt kavrama doğru doğru sıralanmalıdır.

Sınıraşan sular: Fırat, Dicle, Asi. Sınır oluşturan sular: Meriç, Aras.

Akarsuyun yukarı çığırındaki ülkenin baraj ve sulama projeleri, aşağı çığırdaki ülkelere ulaşan suyun miktarını ve zamanını etkiler. Bu durum ülkeler arasında su paylaşımı konusunda anlaşmazlıklara ya da iş birliğine yol açabilir; su, dış politikada stratejik bir kaynak hâline gelir.

Sulama ile Harran Ovası gibi ovalarda tarımsal üretim artmış ve ürün çeşitlenmiştir; hidroelektrik üretimi ülkenin enerji ihtiyacına katkı sağlamıştır; tarıma dayalı sanayi, balıkçılık ve iş olanakları gelişmiştir.

Ekonomik: Adada içme ve sulama suyu sağlanarak tarım, turizm ve günlük hayatın su sorunu azaltılmıştır. Politik: Proje, Türkiye ile KKTC arasındaki dayanışmayı güçlendirmiş; su, iki ülke arasında stratejik bir iş birliği aracı olmuştur.

Çeşme, sebil ve hamam gibi su yapılarının şehir kültürünün parçası olması; suyun ortak hak sayılması; su kenarındaki şenlik ve festivaller; kaplıcaların sağlık ve dinlenme kültürü oluşturması.

Örnek soru: “Son yirmi yılda Türkiye’deki sulak alanların yüz ölçümü nasıl değişti?” ya da “Barajlar akarsu ağzındaki deltaların büyüklüğünü nasıl etkiliyor?” Kaynak: Devlet Su İşleri, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Türkiye İstatistik Kurumu, Tarım ve Orman Bakanlığı ya da üniversitelerin yayınları.