9. Sınıf Kimya 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 3

Kabartma tozu ısıtıldığında ya da asitle karşılaştığında kimyasal tepkimeye girer ve karbon dioksit gazı açığa çıkar; gaz kabarcıkları hamuru kabartır. Sirkedeki asetik asit, kirecin ana bileşeni olan kalsiyum karbonatla tepkimeye girer; suda çözünen ürünler oluşur ve kireç temizlenir (bu sırada da CO₂ gazı çıkar).

Katkılar (iki örnek): hijyen ve hastalıkların önlenmesi (çamaşır suyunun mikrop öldürmesi), ağız ve diş sağlığı (florürün çürükleri önlemesi), gıda hazırlama (kabartma tozu). Risk: Çamaşır suyu cilde ve göze zarar verir, başka temizlik ürünleriyle karıştırılırsa zehirli gazlar oluşabilir.

Problem: Zehirli klor gazı solunarak solunum yolları ve gözler zarar görmüştür. Neden: Farklı temizlik ürünleri karıştırılmış, aralarında tepkime gerçekleşmiştir; kapalı ve havasız bir ortamda çalışılmıştır.

O an: Ortamı hemen terk etmek, temiz havaya çıkmak, ortamı havalandırmak; gözleri bol suyla yıkamak; şikâyet sürerse sağlık kuruluşuna başvurmak (Türkiye’de acil durumlarda 112). Önleme: Temizlik ürünlerini asla karıştırmamak; ürün etiketlerini ve tehlike işaretlerini okumak; temizliği havadar ortamda ve eldivenle yapmak.

(1,673 · 10⁻²⁷) / (9,11 · 10⁻³¹) ≈ 0,1836 · 10⁴ ≈ 1836 kat. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın ve elektronunkinden çok büyük olduğundan atomun kütlesinin büyük bölümü proton ve nötronların bulunduğu çekirdektedir.

Nötronun yükü sıfırdır. Elektron ve proton yüklü oldukları için elektrik ve manyetik alanda saparak fark edilebilmiştir; yüksüz nötron bu alanlarda sapmadığından saptanması çok daha zordur. Bu nedenle ancak 1932’de keşfedilebilmiştir.

• Gözlem 1: Atomun hacminin büyük bölümü boşluktur.
• Gözlem 2: Atomda pozitif yüklü bir bölge vardır; yanından geçen pozitif tanecikleri iter.
• Gözlem 3: Pozitif yük ve kütlenin büyük bölümü çok küçük bir hacimde (çekirdekte) toplanmıştır.

Thomson modelinde pozitif yük atoma düzgün yayılmıştır; böyle bir yapıda yük yoğunlaşmadığı için tanecikleri geri döndürecek kadar güçlü bir itme oluşmaz. Geri dönen tanecikler, yükün küçük bir bölgede yoğunlaştığını gösterdiğinden Thomson modeliyle açıklanamaz.

Hata: Çok elektronlu atomlarda 4s orbitali 3d’den daha düşük enerjilidir; enerji düzeyleri iç içe geçer. Öğrencinin gerekçesi veriye değil, sezgiye dayanır. Doğru sıralama: 3p < 4s < 3d < 4p < 5s.

Elektronlar önce en düşük enerjili boş orbitallere yerleşir. 18 elektronla 1s, 2s, 2p, 3s, 3p dolar; sıradaki en düşük enerjili orbital 4s’dir (4s < 3d). Bu yüzden 19. ve 20. elektronlar 4s’e yerleşir: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s².

En fazla elektron sayısı orbital sayısının iki katıdır. Her orbital en fazla iki elektron alabilir ve bu iki elektronun spinleri zıt olmalıdır (Pauli dışlama ilkesi).

Orbital: 1 + 3 + 5 = 9. Elektron: 2 + 6 + 10 = 18 (9 · 2).