11. Sınıf Felsefe 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 5

Görüş A’da doğa, insanın bilgiyle denetleyip kendi amaçları için kullanabileceği bir nesne olarak görülür; insan doğanın üstündedir. Doğa yalnızca kullanılacak bir kaynak sayıldığında sınırsız tüketim meşru görülür; Görüş B’deki gibi ormanların yok edilmesi, suyun ve toprağın kaybedilmesi sonunda insanın kendi yaşam alanını da tahrip eder.

“Doğanın, insana sağladığı yararlardan bağımsız olarak kendi başına bir değeri var mıdır?”, “İnsanın doğal kaynakları kullanmasının ölçüsü ne olmalıdır?”, “Gelecek kuşaklara karşı ahlaki bir sorumluluğumuz var mıdır?”

Bilim ısınmanın nedenini ve sonuçlarını açıklar; ancak sorumluluğun kime ait olduğu, zararın adil paylaşılıp paylaşılmadığı ve gelecek kuşaklara karşı yükümlülüklerimiz gibi sorular değer ve adalet sorularıdır. Zarara yol açanlar ile zarar görenlerin farklı olması bir adalet problemidir.

Neden: Fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve sera gazı salımının artması. Bugün: Sıcaklık artışı, buzulların erimesi, kuraklık ve aşırı hava olaylarının sıklaşması. Gelecek: Deniz seviyesinin yükselmesi, su ve gıda kıtlığı, göçler ve biyoçeşitliliğin azalması.

Enerjiyi ve suyu tasarruflu kullanmak, toplu taşımayı ya da bisikleti tercih etmek, gereksiz tüketimden kaçınmak; çünkü bireysel tüketim alışkanlıkları toplamda sera gazı salımını etkiler ve çevre bilinci yaygınlaştıkça toplumsal değişim başlar.

Atık olarak görülen bir şey (is) yeniden kullanılarak hem kirlilik azaltılır hem de yeni bir ürün elde edilir: atığı kaynağa dönüştürme. Yapı, çevresiyle ve toplumun ihtiyaçlarıyla uyumlu, uzun ömürlü ve çok işlevli tasarlanır.

Örnek: Mümkündür; ancak doğal kaynakları yenilenme hızından fazla tüketmemek, atıkları azaltıp yeniden kullanmak ve gelecek kuşakların ihtiyaçlarını gözetmek gerekir. Geçmişteki örnekler, insan ihtiyaçlarıyla doğanın korunmasının birlikte gözetilebileceğini göstermektedir. (Karşı görüş de gerekçelendirilirse kabul edilir.)

A: Projenin insanlara sağlayacağı yararlarla (gıda üretimi) zararları (içme suyu kaybı, iklim etkisi, gelecek kuşakların kaybı) tartılır; insanlar için zararlıysa reddedilir. B: Sulak alanda yaşayan çok sayıda canlının ölümüne yol açacağı için yanlıştır. C: Sulak alan bütün bir ekosistemin dengesini sağladığından, dengeyi bozacak proje yanlıştır.

Canlı merkezci etik her bir canlının yaşamını değerli gördüğü için hem kurtların hem de onların avladığı hayvanların öldürülmesine karşı çıkar; tek tek canlılar arasında seçim yapmakta zorlanır. Çevre merkezci etik ise ekosistemin dengesini öne çıkarır; kurtların doğal yırtıcı olarak dengeyi koruduğunu, avlanmalarının dengeyi bozacağını savunur; denge gerektirirse bazı bireylerin yaşamını ikinci plana koyabilir.

Güçlü yan: Köylülerin geçimini ve güvenliğini dikkate alır; insanların ihtiyaçlarını görmezden gelmez, uygulanabilir çözümler arar. Zayıf yan: Kurtlara yalnızca insana verdiği zarar ya da yarar açısından baktığı için ekosistemin uzun vadeli dengesini ve canlıların kendi değerini göz ardı edebilir.

P1: Gelecek kuşaklar henüz var olmadığı için hakları yoktur. P2: Hakkı olmayan birine karşı ödevimiz olamaz. C: Gelecek kuşaklar için çevreyi korumak zorunda değiliz.

Örnek: P2’ye itiraz: Ödevlerimiz yalnızca karşımızdakinin bugün sahip olduğu haklardan doğmaz; eylemlerimizin öngörülebilir sonuçlarından da doğar. P1: Bugünkü eylemlerimiz gelecekte yaşayacak insanların yaşam koşullarını belirler. P2: Başkalarının yaşam koşullarını öngörülebilir biçimde bozan eylemlerden kaçınmak ödevimizdir. C: O hâlde gelecek kuşaklar için çevreyi korumakla yükümlüyüz.

Yabancılaşma (ve buna bağlı anlam kaybı): İnsan teknolojiyi kullanırken kendisine, yaşadığı ana ve diğer insanlara uzaklaşmaktadır. Kanıtlar: Aile aynı masadayken iletişim kurmaması; konseri yaşamak yerine kaydetmeye odaklanması; çok sayıda mesajlaşmaya rağmen yalnızlık hissetmesi.

Teknoloji uzaktaki insanları ve olayları anında yanımıza getirir; mekân uzaklığı önemini yitirir. Ancak bulunduğumuz yerde ve anda olmayı zorlaştırır: Aynı masadaki insanlar zihnen başka yerlerdedir; zaman ekranda fark edilmeden geçer.

I. Güvenlik sorunları (kişisel verilerin korunması). II. Ahlaki eylemin imkânı. III. Değerlerin tahribatı (dürüstlük, emek).

Görüş 1: Sorumluluk yazılımı tasarlayan mühendislere ve üretici şirkete aittir; çünkü aracın karar kurallarını onlar belirlemiştir. Görüş 2: Sorumluluk aracı kullanmayı seçen kişiye aittir; çünkü riski bilerek aracı trafiğe çıkarmıştır. Ayrıca makinenin ahlaki özne olup olamayacağı da tartışılır: Makine özgür irade ve bilinç taşımadığı için ahlaki sorumluluk yüklenemez.