11. Sınıf Felsefe 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 2

Atık olarak görülen bir şey (is) yeniden kullanılarak hem kirlilik azaltılır hem de yeni bir ürün elde edilir: atığı kaynağa dönüştürme. Yapı, çevresiyle ve toplumun ihtiyaçlarıyla uyumlu, uzun ömürlü ve çok işlevli tasarlanır.

Örnek: Mümkündür; ancak doğal kaynakları yenilenme hızından fazla tüketmemek, atıkları azaltıp yeniden kullanmak ve gelecek kuşakların ihtiyaçlarını gözetmek gerekir. Geçmişteki örnekler, insan ihtiyaçlarıyla doğanın korunmasının birlikte gözetilebileceğini göstermektedir. (Karşı görüş de gerekçelendirilirse kabul edilir.)

Nehir’e göre “ihtiyaç” sabit ve nesnel bir ölçü değildir; toplumun ve teknolojinin değişmesiyle sürekli genişler. Bu yüzden ihtiyaca dayalı bir ölçü, tüketimin sınırsızca artmasını engelleyemez.

Can’ın görüşü “teknoloji her zaman tükenen kaynağın yerini alacak yeni bir kaynak bulacaktır” öncülüne dayanır. Bu öncül kesin değildir; temiz su, toprak ve canlı türleri gibi bazı kaynakların yerine yenisi konamaz ve tükenmeleri geri döndürülemez zararlara yol açar. Belirsiz bir geleceğe güvenerek bugünkü tüketimi sınırsız bırakmak sorumsuzca olabilir.

A: Projenin insanlara sağlayacağı yararlarla (gıda üretimi) zararları (içme suyu kaybı, iklim etkisi, gelecek kuşakların kaybı) tartılır; insanlar için zararlıysa reddedilir. B: Sulak alanda yaşayan çok sayıda canlının ölümüne yol açacağı için yanlıştır. C: Sulak alan bütün bir ekosistemin dengesini sağladığından, dengeyi bozacak proje yanlıştır.

Canlı merkezci etik her bir canlının yaşamını değerli gördüğü için hem kurtların hem de onların avladığı hayvanların öldürülmesine karşı çıkar; tek tek canlılar arasında seçim yapmakta zorlanır. Çevre merkezci etik ise ekosistemin dengesini öne çıkarır; kurtların doğal yırtıcı olarak dengeyi koruduğunu, avlanmalarının dengeyi bozacağını savunur; denge gerektirirse bazı bireylerin yaşamını ikinci plana koyabilir.

Güçlü yan: Köylülerin geçimini ve güvenliğini dikkate alır; insanların ihtiyaçlarını görmezden gelmez, uygulanabilir çözümler arar. Zayıf yan: Kurtlara yalnızca insana verdiği zarar ya da yarar açısından baktığı için ekosistemin uzun vadeli dengesini ve canlıların kendi değerini göz ardı edebilir.

Örnek: Sorun, ekonomik kalkınma ile doğanın korunması arasında hangisine öncelik verileceğidir. Çevre merkezci etiğe göre kent ormanı kuşlar, ağaçlar, toprak ve insanlardan oluşan bir bütündür ve bu bütünün dengesini bozan bir eylem yanlıştır. İş imkânı önemlidir; ancak alışveriş merkezi başka bir yere kurulabilirken kesilen orman kısa sürede geri getirilemez. Bu nedenle ormanın korunması ve projenin daha az zarar verecek bir alana taşınması gerektiğini düşünüyorum. (Karşı görüş de tutarlı biçimde gerekçelendirilirse kabul edilir.)

A teknoloji karşıtlığını yansıtır: Teknolojinin insanı araçlarına bağımlı kıldığını ve doğayla insanı yalnızca kaynak hâline getirdiğini savunur. B teknoloji taraftarlığını yansıtır: Teknolojinin insan hayatını kolaylaştırdığını ve iyileştirdiğini, olumsuzlukların kullanımdan kaynaklandığını savunur.

Tekhne, bir şeyi üretme bilgisi ve becerisidir (zanaat, sanat); amacı insan ihtiyaçlarına hizmet etmektir. Bu anlamda teknoloji bir araçtır ve iyi ya da kötü kullanılabilir; yargının haklı yanı budur. Ancak günümüz teknolojisi yalnızca araç olarak kalmayıp yaşam biçimimizi, ilişkilerimizi ve değerlerimizi de dönüştürebildiği için “tarafsız araç” olduğu varsayımı sorgulanmalıdır.