11. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 5

A: Karlofça Antlaşması (1699); Osmanlı Devleti ilk kez büyük toprak kaybına uğramıştır (Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Mora Venedik’e, Podolya Lehistan’a bırakılmıştır). B: Pasarofça Antlaşması (1718); Belgrad Avusturya’ya bırakılmıştır. C: Belgrad Antlaşması (1739); Belgrad geri alınmıştır.

Prut Antlaşması (1711): Rusya’ya karşı kazanılan savaş sonunda Azak Kalesi geri alınmıştır. Belgrad Antlaşması (1739): Belgrad Avusturya’dan geri alınmıştır.

Benzerlik: Her iki antlaşmada da Osmanlı Devleti toprak kaybetmiş ve güç kaybı belirginleşmiştir. Farklılık: Karlofça’da asıl kayıp Orta Avrupa’da Avusturya ve müttefiklerine karşı yaşanmış, Batı’daki ilerleme durmuştur; Küçük Kaynarca’da ise kayıp Rusya’ya karşı Karadeniz’in kuzeyinde yaşanmış, ilk kez Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir toprak (Kırım) elden çıkmış ve Karadeniz Türk gölü olmaktan çıkmıştır.

Osmanlı Devleti siyasi olarak kaybettiği Kırım üzerinde halifelik yoluyla dinî bir bağ kurmaya çalışmıştır. Askerî gücün azaldığı bir dönemde halifelik, dış politikada kullanılan bir araç (siyasi bir koz) hâline gelmiştir.

Örnek (Zeynep): Küçük Kaynarca ile Müslüman nüfusun yoğun olduğu Kırım ilk kez elden çıkmış, bu durum 1783’te Kırım’ın Rusya’ya katılmasına zemin hazırlamıştır; Rusya Karadeniz’de ticaret hakkı elde ederek Karadeniz’in Türk gölü olma özelliğini sona erdirmiştir; Osmanlı savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiştir. Ece ya da Kerem’in görüşü de tarihsel olgularla desteklenirse kabul edilir (Kutsal İttifak’ın kurulması, Macaristan’ın kaybı vb.).

II. Viyana Kuşatması’nın başarısızlığı, Avrupa devletlerinin birleşerek saldırmasına ve uzun savaşlara yol açmış; bu savaşlar Karlofça’daki toprak kayıplarıyla sonuçlanmıştır. Güç kaybı XVIII. yüzyıl boyunca sürmüş ve Küçük Kaynarca’daki ağır sonuçlara ulaşmıştır. Yani görüşlerde geçen gelişmeler birbirini izleyen bir sürecin halkalarıdır.

Osmanlı Devleti, Avrupa’yı tanımak ve onun gelişmelerini izlemek amacıyla Avrupa başkentlerine geçici elçiler göndermeye başlamıştır. Elçiler gördüklerini sefaretnamelerle aktarmış; diplomasi, Batı’yı tanıma ve ondan örnek alma aracı hâline gelmiştir.

Elçinin ve heyetin Avrupa’da gördükleri Osmanlı’da yenilikler yapılmasına ilham vermiştir. Kanıt: Elçiyle Paris’e giden Said Efendi, dönüşünde İbrahim Müteferrika ile matbaanın kurulması için çalışmış ve 1729’da ilk kitap basılmıştır.

Sefaretname döneme ait birinci elden bir kaynaktır ancak yazarın kişisel gözlemlerini ve bakış açısını yansıtır. Tarihçi, anlatılanları aynı dönemin diğer kaynaklarıyla (Fransız kaynakları, arşiv belgeleri) karşılaştırarak değerlendirmelidir.

Önceki dönemlerde Batı’ya üstünlük duygusuyla bakan Osmanlı Devleti, bu dönemde Batı’daki gelişmeleri tanımaya ve bazılarını örnek almaya başlamıştır. Ancak yenilikler daha çok kültür, sanat ve gündelik hayatla sınırlı kalmış, askerî ve idari alanda köklü bir değişim yapılmamıştır.

İki depremde de ticaret hayatı zarar görmüştür. Lizbon’da liman ve depolardaki mallar yok olmuş; İstanbul’da çarşı ve hanların zarar görmesi ticareti aksatmıştır. Ayrıca iki şehirde de yeniden inşa büyük harcamalar gerektirmiştir.

Benzerlik: İki şehirde de devlet yönetimi hasarın giderilmesi ve şehrin yeniden kurulması için görevlendirmeler yapmıştır. Farklılık: Lizbon’da şehir yeni bir planla ve depreme dayanıklı yapım tekniğiyle yeniden tasarlanmıştır; İstanbul’da ise daha çok yıkılan yapılar onarılmış ya da yeniden yapılmıştır.

Binaların depreme dayanıklı iskelet sistemiyle yapılması (ya da geniş caddeli yeni şehir planı). Günümüzde de depreme dayanıklı yapı ve planlı şehirleşme, deprem zararlarını azaltmanın temel yoludur; afetlerden önce önlem almak can kaybını azaltır.