OYSS Rehber

11. Sınıf Tarih · 1. dönem 1. yazılı · TAR.11.1.2

11. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı: Lale Devri’nde Devlet ve Toplum Hayatındaki Değişim Soruları

Dönemin kaynaklarından Lale Devri’ndeki diplomatik, kültürel, mimari ve toplumsal değişimleri tablolaştırma ve yorumlama.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
TAR.11.1.2
Bu sayfadaki soru
4
Senaryolarda bu konudan
2-3 soru

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: değişen dünyada osmanlı (1683-1789) · Lale Devri’nin Devlet ve Toplum Hayatına Etkileri

TAR.11.1.2. Lale Devri’nde Osmanlı devlet ve toplum hayatında meydana gelen değişimi tarihsel bağlamı içerisinde yorumlayabilme

1. soru

Paris sefaretnamesi · 11 puan

1720’de Paris’e elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Mehmed Çelebi, dönüşünde gördüklerini Sefaretname adlı eserinde anlattı. Eserde Fransız saraylarını, bahçelerini, fabrikaları, rasathaneyi, hastaneleri ve tiyatroyu ayrıntılı biçimde tasvir etti. Elçiyle Paris’e giden oğlu Said Efendi, dönüşünde İbrahim Müteferrika ile birlikte matbaanın kurulması için çalıştı. Matbaada 1729’da basılan ilk kitap Vankulu Lügati oldu.

Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin Sefaretname’sinden yararlanılarak hazırlanmıştır.
  1. 1.14 puan

    Metinden yararlanarak Lale Devri’nde Osmanlı diplomasisinde görülen değişimi açıklayınız.

  2. 1.24 puan

    Sefaretnamenin Osmanlı kültür hayatında meydana gelen değişime nasıl yansıdığını metinden bir kanıtla açıklayınız.

  3. 1.33 puan

    Bir tarihçi Lale Devri’ni incelerken Sefaretname’yi kaynak olarak kullanırken nelere dikkat etmelidir? Bir gerekçe yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 4

Örnek çözüm

Osmanlı Devleti, Avrupa’yı tanımak ve onun gelişmelerini izlemek amacıyla Avrupa başkentlerine geçici elçiler göndermeye başlamıştır. Elçiler gördüklerini sefaretnamelerle aktarmış; diplomasi, Batı’yı tanıma ve ondan örnek alma aracı hâline gelmiştir.

Puanlama

  • Avrupa’ya geçici elçiler gönderilmeye başlandığını belirtme2 puan
  • Amacın Batı’yı tanımak ve gelişmeleri izlemek olduğunu açıklama2 puan

1.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Elçinin ve heyetin Avrupa’da gördükleri Osmanlı’da yenilikler yapılmasına ilham vermiştir. Kanıt: Elçiyle Paris’e giden Said Efendi, dönüşünde İbrahim Müteferrika ile matbaanın kurulması için çalışmış ve 1729’da ilk kitap basılmıştır.

Puanlama

  • Avrupa’da görülenlerin yeniliklere ilham verdiğini belirtme2 puan
  • Matbaanın kurulmasını kanıt olarak gösterme2 puan

1.3 tam puan 3

Örnek çözüm

Sefaretname döneme ait birinci elden bir kaynaktır ancak yazarın kişisel gözlemlerini ve bakış açısını yansıtır. Tarihçi, anlatılanları aynı dönemin diğer kaynaklarıyla (Fransız kaynakları, arşiv belgeleri) karşılaştırarak değerlendirmelidir.

Puanlama

  • Yazarın bakış açısını yansıtabileceğini belirtme1 puan
  • Diğer kaynaklarla karşılaştırma gerektiğini açıklama2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Lale Devri değişim tablosu · 12 puan

Lale Devri’ne (1718-1730) ait bazı gelişmeler aşağıda verilmiştir.

  1. I.İbrahim Müteferrika’nın matbaası kuruldu.
  2. II.Kâğıthane’de Fransız bahçelerinden etkilenerek Sadabad Kasrı yapıldı.
  3. III.Paris’e geçici elçi gönderildi.
  4. IV.Topkapı Sarayı’nın önüne Batı sanatının etkilerini taşıyan III. Ahmed Çeşmesi yapıldı.
  5. V.İstanbul’da yangınlarla mücadele için tulumbacı ocağı kuruldu.
  6. VI.Doğu ve Batı dillerindeki önemli eserleri Türkçeye çevirmek için bir tercüme heyeti oluşturuldu.
  7. VII.Boğaziçi ve Haliç kıyılarında köşkler, bahçeler yapıldı; lale yetiştirmek ve lale eğlenceleri düzenlemek yaygınlaştı.
  1. 2.17 puan

    Gelişmeleri diplomasi, kültür ve bilim, mimari ve sanat, toplum hayatı başlıklarına göre bir tabloda sınıflandırınız.

  2. 2.25 puan

    Bu gelişmelerden hareketle Lale Devri’nde devletin Batı’ya bakışında meydana gelen değişimi kendi ifadelerinizle açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 7

Örnek çözüm

Lale Devri değişim tablosu
AlanGelişmeler
DiplomasiIII
Kültür ve bilimI, VI
Mimari ve sanatII, IV
Toplum hayatıV, VII

Puanlama

  • Diplomasi: III1 puan
  • Kültür ve bilim: I ve VI2 puan
  • Mimari ve sanat: II ve IV2 puan
  • Toplum hayatı: V ve VII2 puan

2.2 tam puan 5

Örnek çözüm

Önceki dönemlerde Batı’ya üstünlük duygusuyla bakan Osmanlı Devleti, bu dönemde Batı’daki gelişmeleri tanımaya ve bazılarını örnek almaya başlamıştır. Ancak yenilikler daha çok kültür, sanat ve gündelik hayatla sınırlı kalmış, askerî ve idari alanda köklü bir değişim yapılmamıştır.

Puanlama

  • Batı’yı tanıma ve örnek alma yönündeki değişimi açıklama3 puan
  • Yeniliklerin kültür-sanat alanında sınırlı kaldığını belirtme2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Lale merakı ve Patrona Halil İsyanı · 11 puan

Kaynak A

Lale Devri’nde İstanbul’da yeni lale çeşitleri yetiştirmek bir tutku hâline geldi. Bazı nadir lale soğanlarının fiyatları öylesine yükseldi ki devlet, belli lale türlerinin satış fiyatlarını belirleyen düzenlemeler yapmak zorunda kaldı. Saray çevresi ve devlet ileri gelenleri Boğaz kıyılarında köşkler yaptırıp gösterişli eğlenceler düzenledi.

Kaynak B

1730’da İran seferinin ertelenmesi ve İran cephesinden gelen kötü haberler üzerine Patrona Halil önderliğinde bir isyan çıktı. İsyancılar, sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın teslim edilmesini istedi. İsyan sonunda sadrazam öldürüldü, III. Ahmed tahttan indirildi ve Sadabad başta olmak üzere bazı köşkler yağmalanıp tahrip edildi.

  1. 3.16 puan

    Kaynak A’daki örneklerden hareketle israfın devlete ve topluma iki zararını açıklayınız.

  2. 3.25 puan

    Patrona Halil İsyanı’nın nedenlerini iki kaynağı birlikte değerlendirerek açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Devlete: Kaynakların gösterişli harcamalara ayrılması hazineyi zayıflatmış, devletin fiyat düzenlemeleriyle uğraşmasına yol açmıştır. Topluma: Saray çevresinin lüks yaşamı ile halkın yaşam koşulları arasındaki fark büyümüş, halkta hoşnutsuzluk ve tepki oluşmuştur.

Puanlama

  • Devlete zararı (hazine, kaynakların boşa harcanması)3 puan
  • Topluma zararı (eşitsizlik, hoşnutsuzluk)3 puan

3.2 tam puan 5

Örnek çözüm

Siyasi-askerî neden: İran seferinin ertelenmesi ve cepheden gelen kötü haberler (Kaynak B). Sosyal-ekonomik neden: Saray ve devlet ileri gelenlerinin gösterişli yaşamı ve israfa karşı halkta biriken tepki (Kaynak A); bu nedenle isyancılar köşkleri de tahrip etmiştir.

Puanlama

  • Kaynak B’den siyasi/askerî neden2 puan
  • Kaynak A’dan israf ve lüks yaşama tepki2 puan
  • Köşklerin tahribini bu tepkiyle ilişkilendirme1 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

4. soru

III. Ahmed Çeşmesi · 8 puan

1728’de Topkapı Sarayı’nın Bab-ı Hümayun kapısının önüne yapılan III. Ahmed Çeşmesi, meydanda tek başına duran bir “meydan çeşmesi”dir. Dört cephesinde birer çeşme, köşelerinde birer sebil bulunur. Yüzeyleri çiçek, meyve ve vazo motifleriyle süslenmiştir; geniş saçakları ve kıvrımlı hatları dikkat çeker. Cephelerde padişahın ve dönemin şairlerinin çeşme için yazdığı şiirler yer alır.

  1. 4.14 puan

    Metinden çeşmenin estetik özelliklerini gösteren iki unsuru belirleyiniz.

  2. 4.24 puan

    Çeşmenin bir saray kapısının önüne, herkesin görebileceği bir meydana yapılmasını Lale Devri’nin şehir ve toplum hayatı açısından yorumlayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

4.1 tam puan 4

Örnek çözüm

Çiçek, meyve ve vazo motifleriyle yapılan süslemeler; geniş saçaklar ve kıvrımlı hatlar; cephelerdeki şiir yazıları; dört cepheli ve köşelerinde sebiller bulunan anıtsal plan.

Puanlama

  • Birinci estetik unsur2 puan
  • İkinci estetik unsur2 puan

4.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Lale Devri’nde şehrin açık alanları, meydanlar ve sahiller önem kazanmış; saray çevresinin zevkleri şehir mekânına yansımıştır. Meydanda yapılan gösterişli çeşme hem halka su hizmeti sunmuş hem de padişahın gücünü ve dönemin yeni süsleme anlayışını herkese gösteren bir simge olmuştur.

Puanlama

  • Açık alanların ve şehir mekânının önem kazandığını belirtme2 puan
  • Halka hizmet ve gücün/yeni sanat anlayışının simgesi olma yorumu2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soruSenaryo 2: 3 soruSenaryo 3: 2 soruSenaryo 4: 2 soruSenaryo 5: 2 soruSenaryo 6: 3 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).