OYSS Rehber

11. Sınıf Tarih · 1. dönem 1. yazılı · TAR.11.1.3

11. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı: 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremleri Soruları

İki depremin idari, sosyal ve ekonomik etkilerini belirleme; benzerlik ve farklılıklarını karşılaştırma; afet bilinci.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
TAR.11.1.3
Bu sayfadaki soru
4
Senaryolarda bu konudan
0-3 soru

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: değişen dünyada osmanlı (1683-1789) · 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri

TAR.11.1.3. 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremlerini ortaya çıkardığı etkiler bakımından karşılaştırabilme

1. soru

İki depremin Venn şeması · 12 puan

Kaynak A: 1755 Lizbon Depremi

1 Kasım 1755 sabahı Lizbon’u sarsan depremi büyük bir tsunami ve günlerce süren yangınlar izledi. Kilise, saray ve evlerin büyük bölümü yıkıldı; on binlerce kişi hayatını kaybetti. Kralın yetkilendirdiği bakan (sonradan Pombal Markisi unvanını alan) hızla yardım dağıttırdı, yağmayı önlemek için asker görevlendirdi ve şehir merkezini düz ve geniş caddelerle, depreme dayanıklı ahşap iskeletli binalarla yeniden inşa ettirdi. Ayrıca ülkedeki kiliselere, depremin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü ve hangi hasara yol açtığını soran bir soru listesi gönderdi. Ticaretin merkezi olan liman ve depolardaki mallar da büyük ölçüde yok oldu.

Kaynak B: 1766 İstanbul Depremi

22 Mayıs 1766’da İstanbul’da meydana gelen depremde Fatih Camii’nin kubbesi çöktü; surlar, saraylar, camiler, hanlar ve Kapalıçarşı’nın bazı bölümleri zarar gördü. Halk aylarca süren artçı sarsıntılar nedeniyle çadırlarda yaşadı. Sultan III. Mustafa, hasar gören yapıların onarılması için görevliler atadı; Fatih Camii 1767-1771 yılları arasında yeniden yaptırıldı. Çarşı ve hanların zarar görmesi şehrin ticaret hayatını aksattı.

  1. 1.18 puan

    Kaynaklardan yararlanarak iki depremin etkilerini Venn şeması mantığıyla sınıflandırınız: yalnızca Lizbon’a ait iki etki, yalnızca İstanbul’a ait bir etki ve iki depremde ortak olan iki etki yazınız.

  2. 1.24 puan

    İki depremin ekonomik etkileri arasındaki benzerliği kaynaklardan kanıt göstererek açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 8

Örnek çözüm

Lizbon ve İstanbul depremlerinin karşılaştırması
Yalnızca LizbonOrtakYalnızca İstanbul
Depremi tsunami ve büyük yangınların izlemesi; şehrin yeni bir planla, depreme dayanıklı binalarla yeniden kurulması; depremle ilgili bilgi toplamak için soru listesi gönderilmesiBüyük can ve mal kaybı; dinî yapılar ve sarayların yıkılması; ticaret hayatının zarar görmesi; devletin yardım ve yeniden inşa için harekete geçmesiHalkın artçılar nedeniyle uzun süre çadırlarda yaşaması; yıkılan yapıların büyük ölçüde onarılması ya da aynı yere yeniden yapılması (Fatih Camii)

Puanlama

  • Yalnızca Lizbon’a ait birinci etki1 puan
  • Yalnızca Lizbon’a ait ikinci etki1 puan
  • Yalnızca İstanbul’a ait bir etki2 puan
  • Birinci ortak etki2 puan
  • İkinci ortak etki2 puan

1.2 tam puan 4

Örnek çözüm

İki depremde de ticaret hayatı zarar görmüştür. Lizbon’da liman ve depolardaki mallar yok olmuş; İstanbul’da çarşı ve hanların zarar görmesi ticareti aksatmıştır. Ayrıca iki şehirde de yeniden inşa büyük harcamalar gerektirmiştir.

Puanlama

  • Ticaretin zarar gördüğü benzerliğini belirtme2 puan
  • İki kaynaktan da kanıt gösterme2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Yıkımdan sonra yeniden inşa · 10 puan

İki depremin ardından yöneticilerin aldığı bazı kararlar aşağıda verilmiştir.

Deprem sonrası kararlar
Lizbon (1755)İstanbul (1766)
Yaralılara yardım ve yiyecek dağıtılması, yağmanın önlenmesiHasar gören yapıların onarımı için görevliler atanması
Şehir merkezinin geniş ve düz caddelerle yeni bir planla kurulmasıYıkılan Fatih Camii’nin yeniden yaptırılması
Binaların depreme dayanıklı ahşap iskelet sistemiyle yapılmasıSurların, çarşıların ve hanların onarılması
  1. 2.16 puan

    Tablodaki kararları idari etkiler açısından karşılaştırarak bir benzerlik ve bir farklılık yazınız.

  2. 2.24 puan

    Lizbon’da alınan kararlardan hangisinin günümüz afet bilinciyle doğrudan ilişkili olduğunu belirterek gerekçesini yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Benzerlik: İki şehirde de devlet yönetimi hasarın giderilmesi ve şehrin yeniden kurulması için görevlendirmeler yapmıştır. Farklılık: Lizbon’da şehir yeni bir planla ve depreme dayanıklı yapım tekniğiyle yeniden tasarlanmıştır; İstanbul’da ise daha çok yıkılan yapılar onarılmış ya da yeniden yapılmıştır.

Puanlama

  • Geçerli bir benzerlik3 puan
  • Geçerli bir farklılık (yeni plan ve dayanıklı yapı / onarım)3 puan

2.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Binaların depreme dayanıklı iskelet sistemiyle yapılması (ya da geniş caddeli yeni şehir planı). Günümüzde de depreme dayanıklı yapı ve planlı şehirleşme, deprem zararlarını azaltmanın temel yoludur; afetlerden önce önlem almak can kaybını azaltır.

Puanlama

  • Dayanıklı yapı ya da planlı şehirleşme kararını belirleme2 puan
  • Afet öncesi önlemin zararı azalttığı gerekçesi2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Pombal’ın soru listesi · 10 puan

Lizbon Depremi’nden sonra Pombal’ın ülkedeki kiliselere gönderdiği soru listesinde şu sorular yer alıyordu: “Deprem ne zaman başladı ve ne kadar sürdü?”, “Sarsıntı bir yönden mi daha güçlü hissedildi?”, “Kaç kişi öldü, hangi binalar yıkıldı?”, “Denizde olağan dışı bir hareket gözlendi mi?”, “Kuyulardaki su seviyesi değişti mi?” Bu cevaplar, bilim insanlarının depremi incelerken bugün de yararlandığı kaynaklar arasındadır.

  1. 3.15 puan

    Soru listesinin amacını açıklayınız ve bu uygulamanın Lizbon Depremi’nin hangi alandaki etkisini gösterdiğini yazınız.

  2. 3.23 puan

    Bu soru listesinin cevaplarının bir tarihçi için hangi tür kaynak olduğunu ve neden değerli olduğunu yazınız.

  3. 3.32 puan

    Günümüzde bir deprem sonrasında benzer bilgilerin toplanmasının topluma bir faydasını yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 5

Örnek çözüm

Amaç: Depremin süresi, şiddeti, yayılışı ve yol açtığı zararlar hakkında düzenli ve karşılaştırılabilir bilgi toplamak. Bu uygulama, depremin bilim alanındaki etkisini gösterir: Depremler doğaüstü bir olay olarak değil, gözlem ve verilerle incelenmesi gereken doğa olayları olarak ele alınmaya başlanmıştır.

Puanlama

  • Düzenli bilgi/veri toplama amacı2 puan
  • Bilim (depremlerin bilimsel incelenmesi) alanındaki etkisi3 puan

3.2 tam puan 3

Örnek çözüm

Birinci elden kaynaktır: Depremi yaşayanların ya da tanık olanların olaydan hemen sonra verdiği bilgilerdir. Ülkenin farklı yerlerinden aynı sorulara verilen cevaplar karşılaştırılabildiği için değerlidir.

Puanlama

  • Birinci elden kaynak olduğunu belirtme1 puan
  • Tanıklık ve karşılaştırılabilirlik gibi bir gerekçe2 puan

3.3 tam puan 2

Örnek çözüm

Hangi bölgelerin ve hangi tür binaların daha çok zarar gördüğü belirlenerek yapı kuralları ve şehir planları buna göre düzenlenir; gelecekteki depremlerde can ve mal kaybı azaltılır.

Puanlama

  • Önlem alma / zararı azaltmaya yönelik bir fayda2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

4. soru

Depremlerin sosyal etkileri · 10 puan

Kaynak A

Lizbon Depremi, bir dinî bayram sabahı kiliselerin kalabalık olduğu bir saatte meydana gelmişti. Deprem Avrupa’da büyük yankı uyandırdı; düşünürler, böyle bir felaketin neden yaşandığını ve insanın doğa karşısındaki yerini tartışan yazılar yazdı. Voltaire, felaketi konu alan bir şiir kaleme aldı.

Kaynak B

1766 İstanbul Depremi’nden sonra artçı sarsıntılar uzun süre devam etti. Evleri yıkılan ya da evine girmekten korkan halk, bahçelerde ve açık alanlarda kurulan çadırlarda yaşadı. Şehirde yiyecek sıkıntısı ve salgın hastalık tehlikesi baş gösterdi.

  1. 4.16 puan

    Kaynaklara göre iki depremin sosyal etkilerini birer örnekle yazınız ve aralarındaki bir farklılığı belirtiniz.

  2. 4.24 puan

    Kaynak B’de anlatılan sorunların bugün yaşanmaması için bir bireyin ve bir yerel yönetimin alabileceği birer önlemi yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

4.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Lizbon: Deprem Avrupa’da düşünce dünyasını etkilemiş, felaketin nedeni ve insanın doğa karşısındaki yeri tartışılmıştır. İstanbul: Halk uzun süre çadırlarda yaşamış, yiyecek sıkıntısı ve salgın tehlikesi ortaya çıkmıştır. Farklılık: Lizbon’un etkisi şehrin dışına taşarak Avrupa’nın düşünce hayatına yansımıştır; İstanbul’daki etkiler daha çok şehrin gündelik hayatıyla sınırlı kalmıştır.

Puanlama

  • Lizbon’un sosyal etkisi2 puan
  • İstanbul’un sosyal etkisi2 puan
  • Geçerli bir farklılık2 puan

4.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Birey: Deprem çantası hazırlamak, evini depreme karşı güvenli hâle getirmek, aile afet planı yapmak. Yerel yönetim: Toplanma alanlarını önceden belirleyip duyurmak, çadır, gıda ve temiz su stoku oluşturmak, salgınları önlemek için temizlik ve sağlık hizmetlerini planlamak.

Puanlama

  • Bireysel önlem2 puan
  • Yerel yönetimin alabileceği önlem2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 3 soruSenaryo 2: 2 soruSenaryo 3: 3 soruSenaryo 4: 2 soruSenaryo 5: 2 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).