11. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 3

A: Karlofça Antlaşması (1699); Osmanlı Devleti ilk kez büyük toprak kaybına uğramıştır (Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Mora Venedik’e, Podolya Lehistan’a bırakılmıştır). B: Pasarofça Antlaşması (1718); Belgrad Avusturya’ya bırakılmıştır. C: Belgrad Antlaşması (1739); Belgrad geri alınmıştır.

Prut Antlaşması (1711): Rusya’ya karşı kazanılan savaş sonunda Azak Kalesi geri alınmıştır. Belgrad Antlaşması (1739): Belgrad Avusturya’dan geri alınmıştır.

Benzerlik: Her iki antlaşmada da Osmanlı Devleti toprak kaybetmiş ve güç kaybı belirginleşmiştir. Farklılık: Karlofça’da asıl kayıp Orta Avrupa’da Avusturya ve müttefiklerine karşı yaşanmış, Batı’daki ilerleme durmuştur; Küçük Kaynarca’da ise kayıp Rusya’ya karşı Karadeniz’in kuzeyinde yaşanmış, ilk kez Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir toprak (Kırım) elden çıkmış ve Karadeniz Türk gölü olmaktan çıkmıştır.

Osmanlı Devleti siyasi olarak kaybettiği Kırım üzerinde halifelik yoluyla dinî bir bağ kurmaya çalışmıştır. Askerî gücün azaldığı bir dönemde halifelik, dış politikada kullanılan bir araç (siyasi bir koz) hâline gelmiştir.

Osmanlı Devleti, Avrupa’yı tanımak ve onun gelişmelerini izlemek amacıyla Avrupa başkentlerine geçici elçiler göndermeye başlamıştır. Elçiler gördüklerini sefaretnamelerle aktarmış; diplomasi, Batı’yı tanıma ve ondan örnek alma aracı hâline gelmiştir.

Elçinin ve heyetin Avrupa’da gördükleri Osmanlı’da yenilikler yapılmasına ilham vermiştir. Kanıt: Elçiyle Paris’e giden Said Efendi, dönüşünde İbrahim Müteferrika ile matbaanın kurulması için çalışmış ve 1729’da ilk kitap basılmıştır.

Sefaretname döneme ait birinci elden bir kaynaktır ancak yazarın kişisel gözlemlerini ve bakış açısını yansıtır. Tarihçi, anlatılanları aynı dönemin diğer kaynaklarıyla (Fransız kaynakları, arşiv belgeleri) karşılaştırarak değerlendirmelidir.

Önceki dönemlerde Batı’ya üstünlük duygusuyla bakan Osmanlı Devleti, bu dönemde Batı’daki gelişmeleri tanımaya ve bazılarını örnek almaya başlamıştır. Ancak yenilikler daha çok kültür, sanat ve gündelik hayatla sınırlı kalmış, askerî ve idari alanda köklü bir değişim yapılmamıştır.

İki depremde de ticaret hayatı zarar görmüştür. Lizbon’da liman ve depolardaki mallar yok olmuş; İstanbul’da çarşı ve hanların zarar görmesi ticareti aksatmıştır. Ayrıca iki şehirde de yeniden inşa büyük harcamalar gerektirmiştir.

Amaç: Depremin süresi, şiddeti, yayılışı ve yol açtığı zararlar hakkında düzenli ve karşılaştırılabilir bilgi toplamak. Bu uygulama, depremin bilim alanındaki etkisini gösterir: Depremler doğaüstü bir olay olarak değil, gözlem ve verilerle incelenmesi gereken doğa olayları olarak ele alınmaya başlanmıştır.

Birinci elden kaynaktır: Depremi yaşayanların ya da tanık olanların olaydan hemen sonra verdiği bilgilerdir. Ülkenin farklı yerlerinden aynı sorulara verilen cevaplar karşılaştırılabildiği için değerlidir.

Hangi bölgelerin ve hangi tür binaların daha çok zarar gördüğü belirlenerek yapı kuralları ve şehir planları buna göre düzenlenir; gelecekteki depremlerde can ve mal kaybı azaltılır.

Lizbon: Deprem Avrupa’da düşünce dünyasını etkilemiş, felaketin nedeni ve insanın doğa karşısındaki yeri tartışılmıştır. İstanbul: Halk uzun süre çadırlarda yaşamış, yiyecek sıkıntısı ve salgın tehlikesi ortaya çıkmıştır. Farklılık: Lizbon’un etkisi şehrin dışına taşarak Avrupa’nın düşünce hayatına yansımıştır; İstanbul’daki etkiler daha çok şehrin gündelik hayatıyla sınırlı kalmıştır.

Birey: Deprem çantası hazırlamak, evini depreme karşı güvenli hâle getirmek, aile afet planı yapmak. Yerel yönetim: Toplanma alanlarını önceden belirleyip duyurmak, çadır, gıda ve temiz su stoku oluşturmak, salgınları önlemek için temizlik ve sağlık hizmetlerini planlamak.