OYSS Rehber

10. Sınıf Tarih · 1. dönem 1. yazılı · TAR.10.1.2

10. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı: Türklerde Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim ve Süreklilik Soruları

Veraset, hâkimiyet anlayışı, hükümdarlık alametleri, divan, eyalet ve ordu teşkilatında değişen ve süren unsurlar.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
TAR.10.1.2
Bu sayfadaki soru
4
Senaryolarda bu konudan
2-3 soru

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: türkistan’dan türkiye’ye (1040-1299) · Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim

TAR.10.1.2. Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliği yorumlayabilme

1. soru

Taht kavgaları · 11 puan

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah 1092’de öldüğünde geride tahtta hak iddia eden oğulları ve kardeşleri vardı. Türk devlet geleneğine göre ülke hanedan üyelerinin ortak malı sayıldığından her biri hükümdar olmak için taraftar topladı. Yıllar süren mücadeleler sırasında bazı eyaletlerde valiler ve atabeyler merkeze bağlılığını gevşetti. Sultan Sencer’in 1157’deki ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti dağıldı.

  1. 1.15 puan

    Metinde süreklilik gösteren Türk devlet geleneğini belirleyiniz ve bu geleneğin İslamiyet öncesi Türk devletlerinde de görüldüğünü gösteren bir örnek yazınız.

  2. 1.26 puan

    Bu veraset anlayışının Büyük Selçuklu Devleti’nde merkez ve eyalet yönetimini nasıl etkilediğini neden-sonuç ilişkisi içinde açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 5

Örnek çözüm

Ülkenin hanedan üyelerinin ortak malı sayılması (ülüş/veraset anlayışı) süreklilik gösteren gelenektir. İslamiyet öncesinde de Göktürklerde ve Hunlarda hanedan üyeleri ülkenin bir bölümünü yönetmiş; hükümdarın ölümünden sonra taht kavgaları yaşanmıştır.

Puanlama

  • Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması (veraset/ülüş) geleneğini belirleme3 puan
  • İslamiyet öncesinden uygun bir örnek2 puan

1.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Hanedanın her erkek üyesi tahtta hak sahibi olduğu için hükümdar ölünce taht kavgaları çıkmıştır (neden). Bu kavgalar merkezî otoriteyi zayıflatmış, eyaletlerdeki melik, vali ve atabeyler fırsat bulup merkezden kopmaya başlamış, sonunda devlet parçalanmıştır (sonuç).

Puanlama

  • Neden: Her hanedan üyesinin hak sahibi olması, taht kavgaları2 puan
  • Sonuç: Merkezî otoritenin zayıflaması2 puan
  • Sonuç: Eyaletlerin merkezden kopması / devletin dağılması2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Hükümdarlık alametleri ve unvanlar · 12 puan

Bir öğrenci, İslamiyet öncesi Türk devletleri ile Türk-İslam devletlerinde hükümdarlığı gösteren bazı unsurları tablolaştırmıştır.

Hükümdarlık unsurları
Unsurİslamiyet öncesi Türk devletleriBüyük Selçuklu Devleti
Yönetme yetkisinin kaynağıKut, Gök Tanrı tarafından verilirHükümdarlık Allah’ın bir lütfu sayılır; halifenin onayı alınır
UnvanKağan, hanSultan (han ve hakan da kullanılır)
Hükümdarlık alametleriTaht, otağ, tuğ, kös (davul), sancakTaht, tuğ, kös, sancak; hutbe okutma, para (sikke) bastırma
Devlet işlerinin görüşüldüğü kurulToy (kurultay)Divan (Divan-ı Saltanat)
  1. 2.18 puan

    Tablodan yararlanarak Türk devlet geleneğinde süreklilik gösteren iki unsur ile değişen iki unsuru yazınız.

  2. 2.24 puan

    Tablodaki değişimlerin ortaya çıkmasında etkili olan iki nedeni yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 8

Örnek çözüm

Süreklilik: Yönetme yetkisinin ilahî bir kaynaktan geldiği inancı (kut anlayışı); taht, tuğ, kös, sancak gibi alametlerin kullanılması; han unvanının kullanılması; devlet işlerinin bir kurulda görüşülmesi. Değişim: Sultan unvanının kullanılması; halife onayının alınması; hutbe okutma ve sikke bastırmanın hükümdarlık alameti olması; toyun yerini divanın alması.

Puanlama

  • Süreklilik gösteren birinci unsur2 puan
  • Süreklilik gösteren ikinci unsur2 puan
  • Değişen birinci unsur2 puan
  • Değişen ikinci unsur2 puan

2.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesi ve İslam devlet geleneğinden etkilenmesi (hutbe, sikke, halife onayı); İslam dünyasında siyasi meşruiyet kazanma ihtiyacı (sultan unvanı); geniş topraklarda daha gelişmiş bir bürokrasiye ihtiyaç duyulması (divan).

Puanlama

  • İslamiyet’in kabulü / İslam devlet geleneğinin etkisi2 puan
  • Meşruiyet ihtiyacı ya da geniş toprakları yönetme ihtiyacı2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Selçuklu ordusu · 11 puan

Büyük Selçuklu ordusunu oluşturan bazı birlikler aşağıda verilmiştir.

  1. I.Gulamlar (Hassa ordusu): Küçük yaşta alınıp sarayda eğitilen, doğrudan sultana bağlı ve maaşlı askerler.
  2. II.İkta askerleri: Kendilerine geliri tahsis edilen toprakların gelirleriyle beslenen ve savaşta orduya katılan atlı askerler.
  3. III.Türkmenler: Konargöçer hayat süren, atlı okçuluk geleneğini sürdüren ve sınır boylarında akınlar yapan kuvvetler.
  4. IV.Tâbi devletlerin askerleri: Selçuklulara bağlı devletlerin savaş zamanında gönderdiği birlikler.
  1. 3.14 puan

    Bu birliklerden İslamiyet öncesi Türk ordu geleneğinin sürdüğünü gösteren birini ve yeni bir uygulama olan birini gerekçesiyle yazınız.

  2. 3.24 puan

    İkta sisteminin devlete ordu ve ekonomi alanlarında sağladığı birer katkıyı açıklayınız.

  3. 3.33 puan

    Hassa ordusunun doğrudan sultana bağlı olmasının merkezî otoriteye etkisini yorumlayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 4

Örnek çözüm

Süreklilik: Türkmenler (III); atlı okçuluk ve bozkır savaş geleneği İslamiyet öncesinden beri sürmektedir. Yeni uygulama: Gulamlar (I) ya da ikta askerleri (II); gulam sistemi Abbasiler ve Gaznelilerden alınmış, ikta ise toprağın gelirine dayanan yeni bir asker besleme yöntemidir.

Puanlama

  • Süreklilik: Türkmenler ve gerekçesi2 puan
  • Yeni uygulama: gulam ya da ikta askerleri ve gerekçesi2 puan

3.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Ordu: Hazineden maaş ödemeden, her an savaşa hazır büyük bir atlı ordu beslenmiştir. Ekonomi: Toprakların boş kalmaması ve işlenmesi sağlanmış, üretim sürekli olmuş ve vergilerin toplanması kolaylaşmıştır.

Puanlama

  • Ordu alanında katkı (hazineye yük olmadan asker besleme)2 puan
  • Ekonomi alanında katkı (üretimin sürekliliği / vergi toplama)2 puan

3.3 tam puan 3

Örnek çözüm

Sultan, eyalet yöneticilerine ve boy beylerine bağlı olmayan, yalnızca kendisine sadık bir güce sahip olmuştur. Bu durum isyanların bastırılmasını kolaylaştırarak merkezî otoriteyi güçlendirmiştir.

Puanlama

  • Sultana sadık güç sayesinde merkezî otoritenin güçlendiğini açıklama3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

4. soru

Melik ve atabey · 11 puan

Büyük Selçuklularda geniş topraklar eyaletlere ayrılmış, eyaletlerin başına çoğunlukla hanedan üyesi şehzadeler (melikler) gönderilmiştir. Yaşı küçük meliklerin eğitimi ve eyaletin yönetiminde onlara yardım etmesi için deneyimli devlet adamları “atabey” olarak görevlendirilmiştir. Merkez zayıfladığında bazı atabeyler eyaletlerdeki yetkilerini kullanarak kendi yönetimlerini kurmuş; bu yönetimler “atabeylik” olarak anılmıştır.

  1. 4.15 puan

    Metne göre atabeylik kurumunun ortaya çıkış amacını ve zamanla geçirdiği değişimi açıklayınız.

  2. 4.26 puan

    Eyaletlere şehzadelerin gönderilmesini veraset anlayışıyla ilişkilendirerek bu uygulamanın devlete bir yararını ve bir zararını yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

4.1 tam puan 5

Örnek çözüm

Amaç: Eyaletlere gönderilen genç şehzadeleri eğitmek ve onların eyaleti yönetmesine yardım etmek. Değişim: Merkezî otorite zayıfladıkça atabeyler eyaletlerde güç kazanmış, bazıları bağımsızlaşarak kendi yönetimlerini (atabeylikleri) kurmuştur.

Puanlama

  • Şehzadeleri eğitme ve yönetimde yardım amacı2 puan
  • Merkez zayıflayınca bağımsızlaşma yönünde değişim3 puan

4.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için şehzadeler eyaletlere yönetici olarak gönderilmiştir. Yararı: Şehzadeler devlet yönetimini öğrenerek tecrübe kazanmıştır. Zararı: Eyaletlerde güç toplayan şehzadeler hükümdarın ölümünden sonra taht kavgalarına girişmiş, bu da devletin zayıflamasına yol açmıştır.

Puanlama

  • Ülkenin hanedanın ortak malı sayılmasıyla ilişkilendirme2 puan
  • Yarar: yönetim tecrübesi kazanma2 puan
  • Zarar: taht kavgaları / devletin zayıflaması2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soruSenaryo 2: 3 soruSenaryo 3: 2 soruSenaryo 4: 2 soruSenaryo 5: 2 soruSenaryo 6: 3 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).