10. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 6

I. Dandanakan Savaşı (1040). II. Malazgirt Savaşı (1071). III. Miryokefalon Savaşı (1176). IV. Hıttin Muharebesi (1187). V. Kösedağ Savaşı (1243).

Gaznelilere karşı: Dandanakan. Doğu Roma (Bizans) ile: Pasinler (Bizans-Gürcü ordusuna karşı), Malazgirt, Miryokefalon. Haçlılara karşı: Haçlı Seferleri ve Hıttin Muharebesi. Moğollara karşı: Kösedağ.

Dandanakan Savaşı’nı kazanan Selçuklular Horasan’a hâkim olmuş, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşu kesinleşmiştir; savaş bir devletin kurulmasını sağlamıştır. Kösedağ Savaşı’nı kaybeden Türkiye Selçukluları ise Moğol egemenliğine girmiş, Anadolu’da siyasi birlik bozulmuş ve zamanla beylikler ortaya çıkmıştır; savaş bir devletin zayıflayıp dağılmasına yol açmıştır.

Malazgirt: Anadolu’nun kapılarını Türklere açmış, Türkmen göçleri hızlanmış ve Anadolu’da ilk Türk beylikleri kurulmuştur; Türkleşme süreci başlamıştır. Miryokefalon: Doğu Roma’nın Anadolu’yu geri alma umudu sona ermiş, Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşmiştir.

Benzerlik: Her iki savaş da Doğu Roma’ya karşı kazanılmış ve Anadolu’da Türk varlığını güçlendirmiştir. Farklılık: Malazgirt Türkleşme sürecini başlatan savaştır ve Büyük Selçuklular tarafından kazanılmıştır; Miryokefalon ise bu süreci kalıcı hâle getirmiş, Türkiye Selçukluları tarafından kazanılmıştır.

Avrupalıların Anadolu’yu Türklerin yurdu olarak görmeye başladığının, yani Anadolu’daki Türk hâkimiyetinin dışarıdan da kabul edildiğinin kanıtıdır.

A: Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşu kesinleşti; Gazneliler Horasan’dan çekildi. B: Selçukluların Doğu Roma ile ilk büyük savaşıdır; Selçuklular Anadolu’yu tanımaya başladı. C: Moğollar kazandı. D: Türkiye Selçukluları Moğol egemenliğine girdi, Anadolu’da siyasi birlik bozuldu.

Pasinler, Selçukluların Doğu Roma’yı yenebileceğini göstermiş ve Anadolu’ya yönelik akınları hızlandırmıştır. Bu süreç Malazgirt’te kesin bir zaferle sonuçlanmış, Anadolu’nun kapıları açılmıştır. Pasinler, Malazgirt’e giden sürecin başlangıcı sayılabilir.

Ülkenin hanedan üyelerinin ortak malı sayılması (ülüş/veraset anlayışı) süreklilik gösteren gelenektir. İslamiyet öncesinde de Göktürklerde ve Hunlarda hanedan üyeleri ülkenin bir bölümünü yönetmiş; hükümdarın ölümünden sonra taht kavgaları yaşanmıştır.

Hanedanın her erkek üyesi tahtta hak sahibi olduğu için hükümdar ölünce taht kavgaları çıkmıştır (neden). Bu kavgalar merkezî otoriteyi zayıflatmış, eyaletlerdeki melik, vali ve atabeyler fırsat bulup merkezden kopmaya başlamış, sonunda devlet parçalanmıştır (sonuç).

Süreklilik: Yönetme yetkisinin ilahî bir kaynaktan geldiği inancı (kut anlayışı); taht, tuğ, kös, sancak gibi alametlerin kullanılması; han unvanının kullanılması; devlet işlerinin bir kurulda görüşülmesi. Değişim: Sultan unvanının kullanılması; halife onayının alınması; hutbe okutma ve sikke bastırmanın hükümdarlık alameti olması; toyun yerini divanın alması.

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesi ve İslam devlet geleneğinden etkilenmesi (hutbe, sikke, halife onayı); İslam dünyasında siyasi meşruiyet kazanma ihtiyacı (sultan unvanı); geniş topraklarda daha gelişmiş bir bürokrasiye ihtiyaç duyulması (divan).

Amaç: Eyaletlere gönderilen genç şehzadeleri eğitmek ve onların eyaleti yönetmesine yardım etmek. Değişim: Merkezî otorite zayıfladıkça atabeyler eyaletlerde güç kazanmış, bazıları bağımsızlaşarak kendi yönetimlerini (atabeylikleri) kurmuştur.

Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için şehzadeler eyaletlere yönetici olarak gönderilmiştir. Yararı: Şehzadeler devlet yönetimini öğrenerek tecrübe kazanmıştır. Zararı: Eyaletlerde güç toplayan şehzadeler hükümdarın ölümünden sonra taht kavgalarına girişmiş, bu da devletin zayıflamasına yol açmıştır.