OYSS Rehber

10. Sınıf Tarih · 1. dönem 1. yazılı · TAR.10.1.3

10. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı: Türklerde Sosyoekonomik Hayat, Yerleşme ve Şehirleşme Soruları

Ticaret, kervansaray, Ahilik, vakıf ve konargöçer hayat ile yerleşme ve şehirleşme arasındaki ilişki; kaynakların doğruluğu.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
TAR.10.1.3
Bu sayfadaki soru
4
Senaryolarda bu konudan
0-3 soru

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: türkistan’dan türkiye’ye (1040-1299) · Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türklerin Sosyal Yaşamları ve Ekonomik Faaliyetleri

TAR.10.1.3. Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerin sosyoekonomik faaliyetleri ile yerleşme ve şehirleşme anlayışları arasındaki ilişkiyi sorgulayabilme

1. soru

Ahilik ve şehir hayatı · 12 puan

XIII. yüzyılda Anadolu şehirlerinde esnaf ve zanaatkârlar Ahilik teşkilatı içinde örgütlendi. Teşkilatın kurucusu olarak Ahi Evran kabul edilir. Ahilikte bir gence meslek, bir usta yanında çırak, kalfa ve usta basamakları izlenerek öğretilirdi. Teşkilat, malların kalitesini ve fiyatlarını denetler; hileli mal üreten esnafı cezalandırırdı. Ahiler; dürüst olmayı, cömertliği, konukseverliği ve yardımlaşmayı meslek ahlakının parçası sayardı. Ahi zaviyeleri şehre gelen yolculara da kapılarını açardı.

  1. 1.16 puan

    Metne göre Ahilik teşkilatının şehirlerin ekonomik hayatına iki katkısını açıklayınız.

  2. 1.24 puan

    Ahiliğin öğrettiği değerlerden ikisini metinden belirterek bu değerlerin toplum hayatına etkisini yazınız.

  3. 1.32 puan

    Ahilik ile Anadolu’da şehirleşme arasındaki ilişkiyi araştırmak isteyen bir öğrencinin sorabileceği iki araştırma sorusu yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Meslek eğitimini çıraklık-kalfalık-ustalık düzeniyle sağlayarak nitelikli üreticiler yetiştirmiş, üretimin sürekliliğini sağlamıştır. Kalite ve fiyat denetimi yaparak tüketiciyi korumuş, haksız rekabeti önlemiş ve şehir ekonomisine güveni artırmıştır.

Puanlama

  • Meslek eğitimi / nitelikli üretici yetiştirme katkısı3 puan
  • Kalite ve fiyat denetimi / tüketiciyi koruma katkısı3 puan

1.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Dürüstlük ve yardımlaşma (ya da cömertlik, konukseverlik). Dürüst üretim alışverişte güveni artırmış; yardımlaşma ve konukseverlik toplumda dayanışmayı güçlendirmiş, şehirde yaşayan farklı kesimlerin bir arada yaşamasını kolaylaştırmıştır.

Puanlama

  • Metinden iki değeri doğru belirtme2 puan
  • Değerlerin güven / dayanışma gibi toplumsal etkisini açıklama2 puan

1.3 tam puan 2

Örnek çözüm

Örnek: “Ahilik teşkilatının yaygınlaştığı şehirlerde çarşılar nasıl düzenlenmişti?”, “Ahi zaviyeleri şehirlere gelen tüccar ve yolcuların konaklamasını nasıl etkiledi?”, “Ahilik, köyden şehre gelen Türkmenlerin şehir hayatına uyumunu nasıl kolaylaştırdı?”

Puanlama

  • Ahilik ve şehirleşme ilişkisine uygun birinci soru1 puan
  • Ahilik ve şehirleşme ilişkisine uygun ikinci soru1 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Kervansaraylar ve ticaret yolları · 11 puan

Kaynak A

Türkiye Selçukluları, XIII. yüzyıl başlarında Antalya, Sinop ve Alanya gibi limanları ele geçirerek Akdeniz ve Karadeniz ticaretine açıldı. Konya, Kayseri ve Sivas gibi şehirleri bu limanlara bağlayan yollar üzerinde, yaklaşık bir günlük yürüme mesafelerine kervansaraylar yaptırıldı. 1229’da Sultan I. Alaeddin Keykubad tarafından Aksaray yakınlarında yaptırılan Sultan Hanı bunların en büyüklerindendir.

Kaynak B

Türkiye Selçuklu Devleti, ülke sınırları içinde soyulan ya da zarara uğrayan tüccarların kayıplarını hazineden karşılardı. Kervansaraylarda yolcuların ve hayvanlarının belirli bir süre konaklaması ücretsizdi.

  1. 2.16 puan

    Kaynaklara göre Türkiye Selçuklularının ticareti geliştirmek için aldığı üç önlemi yazınız.

  2. 2.25 puan

    Ticaret yollarının güvenli hâle getirilmesi ile yol üzerindeki şehirlerin gelişmesi arasındaki ilişki hakkında bir çıkarım yapınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Liman şehirlerini ele geçirerek deniz ticaretine açılmak; ticaret yolları üzerinde kervansaraylar yaptırmak; tüccarların zararlarını devletin karşılaması (devlet güvencesi); kervansaraylarda ücretsiz konaklama sağlamak.

Puanlama

  • Birinci önlem2 puan
  • İkinci önlem2 puan
  • Üçüncü önlem2 puan

2.2 tam puan 5

Örnek çözüm

Güvenli yollar daha çok tüccarı Anadolu’ya çekmiştir. Kervanların uğradığı şehirlerde çarşılar, hanlar ve pazarlar canlanmış; zanaatkârlar ve tüccarlar bu şehirlere yerleşmiş, şehirlerin nüfusu ve zenginliği artmıştır. Yani ticaretin gelişmesi şehirleşmeyi hızlandırmıştır.

Puanlama

  • Güvenliğin ticareti artırdığını belirtme2 puan
  • Ticaretin şehirlerin nüfus ve zenginliğini artırdığı çıkarımı3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Konargöçerden yerleşik hayata · 12 puan

Malazgirt’ten sonra Anadolu’ya gelen Türkmenlerin önemli bir kısmı hayvancılıkla geçinen konargöçer topluluklardı. Yazları hayvanlarıyla serin ve otu bol yaylalara çıkar, kışları daha ılık kışlaklara inerlerdi. Zamanla kışlaklarda tarımla uğraşmaya başlayan bazı obalar kalıcı köyler kurdu. Bugün Anadolu’daki pek çok köyün adı, kuran boyun ya da obanın adını taşır.

  1. 3.16 puan

    Metne göre Türkmenlerin ekonomik faaliyetlerinin yerleşme biçimlerini nasıl şekillendirdiğini açıklayınız.

  2. 3.23 puan

    Metnin son cümlesinin, Anadolu’nun Türkleşmesi konusunda bir tarihçiye nasıl kanıt sağlayabileceğini açıklayınız.

  3. 3.33 puan

    Bir öğrenci bu konuyu araştırırken aynı bilgiye kişisel bir sosyal medya hesabında ve bir üniversitenin (.edu.tr) yayımladığı makalede ulaşmıştır. Hangi kaynağın daha güvenilir olduğunu gerekçesiyle yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Hayvancılık, otlakları izleyerek yaylak ile kışlak arasında mevsimlik göç etmeyi gerektirmiştir; bu yüzden konargöçer bir yerleşme biçimi ortaya çıkmıştır. Kışlaklarda tarıma başlanması ise toprağa bağlanmayı gerektirmiş ve kalıcı köylerin kurulmasını sağlamıştır.

Puanlama

  • Hayvancılık ile yaylak-kışlak göçü arasındaki ilişki3 puan
  • Tarımla kalıcı köylerin kurulması arasındaki ilişki3 puan

3.2 tam puan 3

Örnek çözüm

Köy adları ile boy ve oba adlarının eşleşmesi, hangi Türk topluluklarının Anadolu’nun nerelerine yerleştiğini gösterir. Bu da Türkmenlerin Anadolu’ya kalıcı olarak yerleştiğinin kanıtıdır.

Puanlama

  • Yer adlarının yerleşmenin ve Türkleşmenin kanıtı olduğunu açıklama3 puan

3.3 tam puan 3

Örnek çözüm

Üniversitenin yayımladığı makale daha güvenilirdir: Yazarı ve kurumu bellidir, bilimsel yöntemle hazırlanır, kaynak gösterir ve yayımlanmadan önce denetlenir. Kişisel sosyal medya hesabındaki bilginin kaynağı ve doğruluğu çoğunlukla denetlenemez.

Puanlama

  • Üniversite makalesini seçme1 puan
  • Yazar/kurum belli, kaynak gösterme, denetlenme gibi gerekçe2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

4. soru

Vakıflar ve şehir · 10 puan

Kaynak A

Kayseri’deki Gevher Nesibe Darüşşifası 1206’da tamamlandı. Yapı hem hastaların tedavi edildiği bir şifahane hem de hekimlerin yetiştirildiği bir tıp medresesiydi. Yapının giderleri, kendisi için ayrılmış vakıf gelirleriyle karşılanıyordu.

Kaynak B

Türk-İslam şehirlerinde cami, medrese, darüşşifa, hamam, imaret ve çarşı çoğunlukla bir arada yapılır; bu yapıların çevresinde yeni mahalleler oluşurdu. Bu yapıların yapımı ve bakımı, hayırsever kişilerin kurduğu vakıflarla sağlanırdı. Çarşıdaki dükkânların kirası da çoğu zaman bu vakıflara gelir olarak bağlanırdı.

  1. 4.16 puan

    Kaynaklara göre vakıfların şehirlerin gelişmesindeki rolünü iki yönden açıklayınız.

  2. 4.24 puan

    Kaynak B’den hareketle şehirdeki ticari hayat ile vakıf hizmetleri arasındaki ilişkiyi açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

4.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Hizmet: Vakıflar sağlık (darüşşifa), eğitim (medrese) ve sosyal yardım (imaret) gibi hizmetleri devlet hazinesine yük olmadan sürekli olarak sağlamıştır. Yerleşme: Vakıf yapılarının çevresinde yeni mahalleler kurulmuş, şehir bu yapıların etrafında büyümüştür.

Puanlama

  • Sağlık, eğitim, sosyal yardım hizmetlerini sağlama yönü3 puan
  • Yeni mahallelerin oluşması / şehrin büyümesi yönü3 puan

4.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Çarşıdaki dükkânların kirası vakıflara gelir olarak bağlandığı için ticaret ne kadar canlı olursa vakıfların geliri de o kadar artar; bu gelirle cami, medrese ve darüşşifa gibi yapılar ayakta kalır. Ticaret ile sosyal hizmetler birbirini besler.

Puanlama

  • Dükkân kiralarının vakıf geliri olduğunu belirtme2 puan
  • Ticaretin sosyal hizmetleri finanse ettiği ilişkisini kurma2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soruSenaryo 2: 2 soruSenaryo 3: 3 soruSenaryo 4: 3 soruSenaryo 5: 2 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).