11. Sınıf Din Kültürü · 1. dönem 1. yazılı · DKAB.11.1.2
İnsanın akıl ve iradesiyle özgür ve sorumlu oluşu, özgürlüğün sınırları ve mükellefiyet.
Son güncelleme:
Bir bakışta
Resmî öğrenme çıktısı
Kader, irade ve sorumluluk · Akıl, İrade ve Sorumluluk Sahibi Bir Varlık Olarak İnsan
DKAB.11.1.2. İnsan, akıl, irade ve sorumluluk kavramları arasındaki ilişki hakkında eleştirel düşünebilme
Özgürlük ve sınırları · 10 puan
Ayet 1
“De ki: ‘Hak, Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkar etsin.’ (…)”
Ayet 2
“Kim iyi bir iş yaparsa kendi lehinedir. Kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. (…)”
Ayetlerden hareketle insanın özgür ve sorumlu bir varlık olduğuna ilişkin akıl yürütünüz.
İnsanın özgürlüğünün mutlak olmadığını iki örnekle açıklayınız.
1.1 tam puan 6
Örnek çözüm
Birinci ayette insana iman edip etmeme konusunda seçme imkânı tanındığı belirtilir; insan seçme özgürlüğüne sahiptir. İkinci ayette yapılan iyiliğin ve kötülüğün sonucunun kişinin kendisine döneceği bildirilir. Seçebilen bir varlık yaptığı seçimin sonucundan sorumludur; özgürlük ile sorumluluk birbirini gerektirir.
Puanlama
1.2 tam puan 4
Örnek çözüm
İnsan doğduğu yeri, ailesini, cinsiyetini, boyunu, göz rengini seçemez; doğa yasalarını (yerçekimi gibi) değiştiremez. Ayrıca özgürlüğü, başkalarının hakları ve ahlaki-hukuki kurallarla sınırlıdır. Bu nedenle insan yalnızca iradesiyle yapabildiği tercihlerden sorumludur.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Kim sorumludur? · 9 puan
Aşağıda farklı durumlar verilmiştir.
| Durum | |
|---|---|
| I | Beş yaşındaki bir çocuk, oyun oynarken komşunun penceresini kırmıştır. |
| II | On sekiz yaşındaki bir genç, arkadaşlarıyla eğlenmek için bir parktaki bankları kırmıştır. |
| III | Akıl hastalığı nedeniyle ne yaptığını bilmeyen bir kişi bağırarak yoldan geçenleri korkutmuştur. |
| IV | Uyuyan bir kişi, uykusunda kolunu çarparak yanındaki bardağı devirmiştir. |
“Mükellef” kavramını açıklayarak hangi durumda kişinin davranışından dinen sorumlu (mükellef) olduğunu gerekçesiyle belirtiniz.
Tablodan hareketle akıl, irade ve sorumluluk arasındaki ilişkiyi tek bir cümleyle ifade ediniz.
2.1 tam puan 6
Örnek çözüm
Mükellef, akıllı ve ergenlik çağına gelmiş (buluğa ermiş), dinî hükümlerle yükümlü kişidir. II. durumdaki genç akıl sağlığı yerinde, ergenlik çağını geçmiş ve bilerek, isteyerek davranmıştır; bu nedenle davranışından sorumludur. I’de kişi çocuktur, III’te aklı yerinde değildir, IV’te ise iradesi devrede değildir.
Puanlama
2.2 tam puan 3
Örnek çözüm
İnsan, aklıyla doğruyu yanlıştan ayırabildiği ve iradesiyle özgürce seçim yapabildiği ölçüde davranışlarından sorumludur.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Bilmek zorlamak mıdır? · 8 puan
Bir öğrenci şu soruyu sormuştur: “Allah her şeyi önceden biliyorsa ben ne yaparsam yapayım O’nun bildiği gerçekleşecek. O hâlde neden yaptıklarımdan sorumlu tutuluyorum?” Öğretmeni şöyle bir örnek vermiştir: “Bir meteoroloji uzmanı, yarın yağmur yağacağını önceden doğru biçimde tahmin edebilir. Ama yağmur, uzman bildiği için yağmaz.”
Öğretmenin verdiği örnekten hareketle Allah’ın bilgisi ile insanın iradesi arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
Örneğin sınırlılığına dikkat çeken bir değerlendirme yazınız.
3.1 tam puan 5
Örnek çözüm
Bir şeyi önceden bilmek, onun gerçekleşmesine sebep olmak ya da onu zorlamak değildir. Allah, insanın özgür iradesiyle ne seçeceğini önceden bilir; ancak bu bilgi insanı o seçime zorlamaz. İnsan seçimini kendi iradesiyle yapar; bu nedenle de seçiminden sorumludur.
Puanlama
3.2 tam puan 3
Örnek çözüm
Örnek konuyu anlamayı kolaylaştırır; ancak insanın tahmini yanılabilir ve sınırlıdır, Allah’ın bilgisi ise kesin ve her şeyi kuşatıcıdır. Allah’ın bilgisi insanın bilgisiyle tam olarak karşılaştırılamaz; örnek yalnızca “bilmenin zorlamadığı” noktasını açıklar.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Durumunu değiştirmek · 7 puan
Ayet 1
“(…) Şüphesiz ki, bir kavim kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez. (…)”
Ayet 2
“İnsan için ancak çalıştığı vardır.”
Ayet 3
“İnsanların kendi işledikleri (kötülükler) sebebiyle karada ve denizde bozulma ortaya çıkmıştır. Dönmeleri için Allah, yaptıklarının bazı (kötü) sonuçlarını (dünyada) onlara tattıracaktır.”
Ayetlerin insan iradesine ve sorumluluğuna ilişkin ortak mesajını yazınız.
Rum suresi 41. ayetten hareketle insanın çevreye karşı sorumluluğuna ilişkin bir çıkarım yaparak bu sorumluluğu yerine getirmeye yönelik bir davranış örneği veriniz.
4.1 tam puan 3
Örnek çözüm
İnsan ve toplumlar, iradeleriyle yaptıkları seçimlerin ve gösterdikleri çabanın sonuçlarıyla karşılaşır. İyi bir değişim için çaba göstermek, kötü sonuçlardan kaçınmak için de davranışlarını düzeltmek insanın sorumluluğundadır.
Puanlama
4.2 tam puan 4
Örnek çözüm
Karada ve denizdeki bozulmanın insanların kendi işledikleri yüzünden ortaya çıktığı bildirilmektedir; çevre kirliliği ve doğanın tahribi insanın iradesiyle yaptığı tercihlerden kaynaklanır ve insan bundan sorumludur. Örnek: Atıkları ayrıştırmak, suyu ve enerjiyi israf etmemek, doğaya çöp bırakmamak.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.
Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi (9-12. Sınıflar) Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).