6. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 4

I. Asteroit kuşağı. II. Meteor. III. Meteorit. IV. Meteor çukuru.

Meteor atmosfere girip yanarak ışık izi bırakan gök taşıdır; meteorit ise yanmadan kalıp yeryüzüne ulaşan parçadır. Atmosfere giren gök taşları hava ile sürtünerek ısınır ve çoğu yanıp küçülür; böylece atmosfer Dünya’yı korur.

Ay tutulmasında Dünya’nın gölgesi Ay’ın tamamını kaplayabilir; o anda Ay’ı görebilen, yani gece yaşanan yarıdaki herkes tutulmayı izler. Güneş tutulmasında ise Ay, Dünya’dan çok küçük olduğu için gölgesi Dünya’nın yalnızca küçük bir bölgesine düşer; tam tutulma yalnızca o bölgeden görülür.

Güneş’e çıplak gözle, güneş gözlüğüyle ya da güneş filtresi olmayan dürbün ve teleskopla bakılmamalıdır; göze kalıcı zarar verebilir. Uygun filtreli gözlükler kullanılmalıdır. Fergani gibi bilim insanlarının çalışmaları, tutulmaların önceden hesaplanabilmesine ve gök olaylarının bilimsel olarak açıklanmasına katkı sağlamıştır.

1. durum: aynı yönlü kuvvetler toplanır, 30 + 20 = 50 N sağa. 2. durum: zıt yönlü kuvvetler çıkarılır, 30 − 20 = 10 N sağa.

Aynı yönlü kuvvetlerin bileşkesi, kuvvetlerin büyüklükleri toplanarak bulunur ve yönü kuvvetlerle aynıdır. Zıt yönlü kuvvetlerin bileşkesi, büyük kuvvetten küçük kuvvet çıkarılarak bulunur ve yönü büyük kuvvetin yönündedir.

Değiştirilen değişken: blok üzerine iki yandan uygulanan kuvvetlerin büyüklükleri. Gözlenen değişken: bloğun hareket edip etmediği ve hareket yönü. Blok masaya konur, iki yanına ip ve dinamometre bağlanır. Önce iki yandan eşit, sonra farklı büyüklükte kuvvetler uygulanır; kuvvetler dinamometreden okunup bloğun durumu tabloya kaydedilir.

Bileşke 9 − 4 = 5 N sağa. Bloğun hareketsiz kalması için 5 N sola kuvvet uygulanmalıdır. Bu kuvvete dengeleyici kuvvet denir.

Alınan yollar farklıdır: Can daha uzun yoldan gittiği için daha fazla yol almıştır. Yer değiştirmeleri aynıdır; çünkü yer değiştirme başlangıç noktası (ev) ile bitiş noktası (okul) arasındaki en kısa uzaklık ve yöndür, izlenen yola bağlı değildir.

Alınan yol 400 m’dir. Başladığı yere döndüğü için yer değiştirmesi sıfırdır.

Sürat: I ve III; yalnızca birim zamanda alınan yol (büyüklük) verilmiştir. Hız: II ve IV; birim zamandaki yer değiştirme ile birlikte yön de (kuzeye, doğudan batıya) verilmiştir.

Benzerlik: İkisi de hareketin ne kadar hızlı olduğunu anlatır ve aynı birimlerle (km/h, m/s) ifade edilir. Fark: Sürat birim zamanda alınan yoldur, yönü yoktur; hız birim zamandaki yer değiştirmedir, yönü vardır.