10. Sınıf Felsefe 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 4

Felsefi sorular: II, IV, V. Özellikler: Deney ya da gözlemle kesin olarak cevaplanamaz; akıl yürütmeyle tartışılır (zihin-beden sorusu). Herkesin kabul ettiği tek bir cevabı yoktur; her cevap yeni sorular doğurur (iyi hayat sorusu). Evrenseldir, her çağda ve kültürde sorulur. Kavramların ve temellerin sorgulanmasına yöneliktir (bilginin doğruluğu).

Örnek: “Doğada gözlediğimiz düzenlilikler (suyun belirli bir sıcaklıkta kaynaması gibi) her zaman aynı kalacak mıdır; bunu nasıl bilebiliriz?” ya da “Ölçümle elde ettiğimiz bilgi kesin midir?”

I. Merak ve hayret etme; ayrıca Anaksimandros’un öncekini eleştirerek ilerlemesi yığılımlı ilerleme ve eleştirellik. II. Refleksiflik (düşüncenin kendisini sorgulaması) ve sorgulama. III. Şüphe duyma. IV. Sistemli ve tutarlı olma (rasyonellik).

Thales, varlığın kaynağını tanrıların iradesiyle değil, doğada gözlenebilen bir maddeyle ve akıl yürütmeyle açıklamaya çalışmıştır. Görüşü eleştiriye açıktır; nitekim öğrencisi onu eleştirmiştir. Felsefi düşünce rasyonel açıklama arar.

Felsefe akıl yürütme, eleştiri ve sorgulamayı kullanır. Bilim gözlem ve deneye dayanır; sonuçlarını sınar. Din, vahye ve inanca dayanır. Sanat, sezgi, duygu ve hayal gücüyle estetik ürünler ortaya koyar. Felsefe bilimle akla ve tutarlılığa önem vermesi bakımından benzer, ancak deneyle sınanamayan sorularla da uğraşır.

Felsefe, bilimin temel kavramlarını (neden, doğa yasası, bilgi) ve yöntemini sorgulayarak bilimin kendini gözden geçirmesini sağlar; ayrıca ilk çağlarda doğa hakkındaki felsefi sorular, fizik ve biyoloji gibi bilimlerin doğmasına zemin hazırlamıştır. Bilim etiği sorularını (genetik çalışmaların sınırı gibi) tartışır.

Görüş A, düşünmenin dille sınırlı olduğunu; dilde ifade edemediğimiz şeyi düşünemeyeceğimizi ve dilin dünyayı kavrayışımızı belirlediğini savunur. Görüş B ise düşüncenin dilden önce ya da dilden bağımsız olarak var olabileceğini, dilin düşünceyi her zaman tam karşılamadığını ileri sürer.

Kavramlar zenginleştikçe insanlar olayları daha ince ayrımlarla düşünebilir. Örneğin duyguları anlatan çok sayıda sözcük bilen biri kızgınlık, kırgınlık ve hayal kırıklığını birbirinden ayırarak kendi durumunu daha iyi anlar; bilimsel kavramlar öğrenen bir öğrenci de doğadaki olayları daha sistemli düşünür.

Dil düşünceyi ifade etmenin ve aktarmanın aracıdır; düşünce de dili geliştirir ve yeni kavramlar üretir. Bu nedenle düşünme ile dil birbirini karşılıklı olarak etkiler.

İki kişi aynı sözcüğü kullanmasına rağmen bu sözcüğe farklı anlamlar yüklemiştir; yani aynı kelimenin arkasında farklı düşünceler vardır. Kavramın anlamı açık olmadığı için düşünceler doğru aktarılamamış ve iletişim kopmuştur.

Felsefi tartışma kavramlar üzerine kurulur. Kavramlar tanımlanmadan yapılan tartışmada taraflar aslında farklı şeylerden söz eder. Kavramların açık ve tutarlı kullanılması, düşüncenin doğru ifade edilmesini ve tartışmanın verimli olmasını sağlar.

I. Tümdengelim: Genel bir önermeden tek bir duruma ilişkin sonuca varılmıştır. II. Tümevarım: Tek tek gözlemlerden genel bir sonuca varılmıştır. III. Analoji: İki durum arasındaki benzerlikten hareketle birinde olanın diğerinde de olabileceği sonucuna varılmıştır.

P1: Bütün metaller ısıtıldığında genleşir. P2: Bakır bir metaldir. C: Bakır ısıtıldığında genleşir.

I’de öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur; tümdengelimde sonuç kesindir. III’te sonuç yalnızca olasıdır; benzerlikler önemli olsa da başka farklılıklar sonucu değiştirebilir.

I. Popülerliğe başvurma. II. Otoriteye başvurma (uzman olmayan otorite). III. Adam karalama. IV. Nedensellik safsatası (yanlış neden). V. Yanlış analoji.

Hata: Görüşün kendisi değil, görüşü söyleyen kişinin geçmişi hedef alınmıştır; kişinin özellikleri, söylediğinin doğru ya da yanlış olduğunu göstermez. Etkisi: Tartışmalar fikir yerine kişilere saldırıya dönüşür; insanlar kırılır, güven ve saygı azalır, doğru bilgiye ulaşmak zorlaşır.