9. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 2

Jenner’in aşısı, insanların hastalığı ağır geçirmeden bağışıklık kazanabileceğini göstermiştir. Bu yöntem geliştirilip yaygınlaştırıldıkça aşılanan kişi sayısı artmış; bağışık insanlar hastalığı başkalarına bulaştırmadığı için bulaşma zinciri kırılmıştır. Dünya genelinde uzun yıllar süren aşılama sonucunda hastalık yeni insanlara geçemez olmuş ve yeryüzünden silinmiştir. Buluşlar tek başına değil, önceki bilgilerin üzerine eklenerek ve yaygın uygulamayla etkili olur.

Bireysel: Aşılanan kişi hastalığa karşı bağışıklık kazanır; hastalığa yakalanmaz ya da hafif geçirir, ölüm ve kalıcı hasar riski azalır. Toplum: Aşılı kişi sayısı arttıkça hastalığın yayılması yavaşlar; aşı olamayan bebekler, hastalar gibi kişiler de dolaylı olarak korunur, salgınlar önlenir ve sağlık harcamaları azalır.

Problem: Çürüyen etteki kurtçuklar nereden gelir? (Kurtçuklar etten kendiliğinden mi oluşur?) Hipotez: Kurtçuklar etten kendiliğinden oluşmaz, ete konan sineklerin bıraktığı yumurtalardan gelişir.

Bağımsız değişken: Sineklerin ete ulaşıp ulaşamaması (kavanozun ağzının açık ya da kapalı olması). Bağımlı değişken: Ette kurtçuk oluşup oluşmaması. Sabit tutulanlar: Et türü ve miktarı, ortam (sıcaklık), bekleme süresi, kavanoz türü.

Tülbentli kavanoz havanın girmesine izin verirken sinekleri engeller; böylece hava ile sinek etkisi birbirinden ayrılır. Havanın girdiği bu kavanozda da ette kurtçuk görülmemesi, kurtçukların havadan değil sineklerden kaynaklandığını gösterir ve itirazı çürütür. Özellik: Bilimsel bilgi değişebilir; uzun süre kabul gören “kendiliğinden oluşum” görüşü yeni gözlem ve deney kanıtlarıyla değiştirilmiştir. (Bilimsel bilginin kanıta dayanması da kabul edilir.)

I: nicel gözlem (sayma). II: nitel gözlem. III: nicel gözlem (ölçme). IV: çıkarım (toplanma bir gözlemdir; “sıcak suyu sevdiği için” açıklaması çıkarımdır). V: “Su yeşilimsi” nitel gözlem, “suda çok alg olmalı” çıkarımdır.

Öğrenci göletin güneşli ve gölgeli bölgelerinde su sıcaklığını ölçüp her bölgedeki iribaş sayısını farklı saatlerde ve günlerde sayabilir; sıcaklık farkı ile iribaş sayısı arasında ilişki olup olmadığına bakar (besin miktarı gibi başka etkenleri de not eder). Çıkarımlar gözlemlere dayalı yorumlardır; yeni gözlem ve veriler (ör. iribaşların algin bol olduğu yerde toplandığının görülmesi) eski yorumu değiştirebilir. Bu nedenle bilimsel bilgi kesin değildir, değişebilir.

Hipotez: Mide iltihabı ve ülserin önemli bir nedeni H. pylori bakterisidir. Bakteriyi içmesi deney (hipotezi sınama) basamağıdır: Bakteri sağlıklı bir mideye girdiğinde iltihaplanmanın oluşup oluşmayacağını test etmiş, sonucu doku örneğiyle gözlemleyerek veri toplamıştır.

Bilimsel bilgi değişebilir: Uzun yıllar kabul gören “stres ve asit” açıklaması yeni kanıtlarla değişmiştir. Bilimsel bilgi gözlem ve deneye dayanır: Görüşün kabul görmesi, bakterinin gözlemlenmesi, üretilmesi ve deneyle sınanmasıyla olmuştur. Bilim insanları yaygın kabulleri sorgulayabilir; bilimde şüphecilik ve yaratıcılık önemlidir.

Virüslerin hücresel yapısı yoktur; oysa bütün canlılar hücrelerden oluşur. Virüslerin kendi metabolizması yoktur; enerji üretemez, beslenemez ve tek başına çoğalamazlar. Çoğalmak için canlı bir hücrenin yapı ve enzimlerini kullanmak zorundadırlar.

Virüsler kalıtım materyali (DNA ya da RNA) taşır ve konak hücre içinde kendi kopyalarını oluşturarak çoğalır; kalıtım materyalleri değişime (mutasyona) uğrayabilir. Bu canlılık özelliklerini taşıdıkları hâlde hücre dışında hiçbir yaşamsal faaliyet göstermedikleri için canlı ile cansız arasında tartışılırlar.

Önerme doğrudur. Kristal, çevresindeki tuz taneciklerinin yüzeyine eklenmesiyle dıştan büyür; canlılarda ise büyüme, hücrelerin besinleri metabolizmayla yapılarına katması ve hücre sayısının ya da büyüklüğünün artmasıyla içten gerçekleşir. Bir şeyin canlı sayılması için hücresel yapı, metabolizma, üreme gibi ortak özelliklerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Enerji üretimi ve metabolizma: Maya şekeri kullanıp gaz (karbon dioksit) oluşturmuş, balon şişmiştir. Üreme: Hücrelerde tomurcuk oluşması, mayanın tomurcuklanarak çoğaldığını gösterir. Hücresel yapı: Maya mikroskopta hücreler hâlinde görülmüştür. Beslenme: Şekeri besin olarak kullanmıştır.

B şişesi kontrol grubudur: Maya dışındaki her koşul aynı tutulduğu için balonun şişmesinin şekerden ya da sıcaklıktan değil mayadan kaynaklandığını gösterir. Maya heterotroftur; besinini kendisi üretemez, ortamdaki hazır şekeri kullanır.