9. Sınıf Biyoloji · 1. dönem 1. yazılı · BİY.9.1.4

9. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı: Canlıların Ortak Özellikleri Soruları

Doğrudan ve dolaylı gözlenebilen canlılık özellikleri, gözlem verisi kaydetme ve virüslerin canlı sayılmama nedenleri.

Son güncelleme: 20 Ekim 2026

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı: BİY.9.1.4
Bu sayfadaki soru: 3
Senaryolarda bu konudan: 0-2 soru

Resmî öğrenme çıktısı

Yaşam · Hücresel Yapı, Organizasyon, Beslenme, Enerji Üretimi ve Tüketimi, Boşaltım, Büyüme ve Gelişme, Metabolizma, Uyarılara Tepki, Homeostazi, Üreme, Varyasyon ve Adaptasyon

BİY.9.1.4. Çevresindeki canlıların özelliklerini bilimsel olarak gözlemleyebilme

1. soru

Virüs canlı mı? · 12 puan

Bir öğrenci bakteri, virüs ve tuz kristalini bazı özellikler bakımından karşılaştırarak aşağıdaki tabloyu hazırlamıştır.

Bakteri, virüs ve tuz kristalinin karşılaştırılması
Özellik	Bakteri	Virüs	Tuz kristali
Hücresel yapı	Var	Yok	Yok
Kalıtım materyali	Var (DNA)	Var (DNA ya da RNA)	Yok
Kendi metabolizması	Var	Yok	Yok
Çoğalma	Bölünerek	Yalnızca canlı bir hücrenin içinde	Yok
Büyüme	Var	Yok	Doygun çözeltide kristal büyüyebilir

1.14 puan
Tablodaki bilgileri kullanarak virüslerin canlı olarak sınıflandırılmama nedenlerinden ikisini açıklayınız.
1.24 puan
Virüslerin canlılarla ortak olan özelliğini yazınız ve bu özelliğin virüslerin neden “canlı ile cansız arasında” tartışıldığını nasıl açıkladığını belirtiniz.
1.34 puan
“Tuz kristali de büyüyebildiğine göre büyüme tek başına canlılık ölçütü olamaz.” önermesini tablodaki bilgilerle değerlendiriniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 4

Örnek çözüm

Virüslerin hücresel yapısı yoktur; oysa bütün canlılar hücrelerden oluşur. Virüslerin kendi metabolizması yoktur; enerji üretemez, beslenemez ve tek başına çoğalamazlar. Çoğalmak için canlı bir hücrenin yapı ve enzimlerini kullanmak zorundadırlar.

Puanlama

Hücresel yapının olmaması2 puan
Metabolizmanın olmaması ya da yalnızca konak hücrede çoğalabilme2 puan

1.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Virüsler kalıtım materyali (DNA ya da RNA) taşır ve konak hücre içinde kendi kopyalarını oluşturarak çoğalır; kalıtım materyalleri değişime (mutasyona) uğrayabilir. Bu canlılık özelliklerini taşıdıkları hâlde hücre dışında hiçbir yaşamsal faaliyet göstermedikleri için canlı ile cansız arasında tartışılırlar.

Puanlama

Kalıtım materyali taşıma ya da konak hücrede çoğalma2 puan
Hücre dışında yaşamsal faaliyet göstermemeyle ilişkilendirme2 puan

1.3 tam puan 4

Örnek çözüm

Önerme doğrudur. Kristal, çevresindeki tuz taneciklerinin yüzeyine eklenmesiyle dıştan büyür; canlılarda ise büyüme, hücrelerin besinleri metabolizmayla yapılarına katması ve hücre sayısının ya da büyüklüğünün artmasıyla içten gerçekleşir. Bir şeyin canlı sayılması için hücresel yapı, metabolizma, üreme gibi ortak özelliklerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Puanlama

Önermenin doğru olduğunu belirtme1 puan
Kristal büyümesi ile canlı büyümesi arasındaki farkı açıklama2 puan
Canlılığın birden çok ortak özellikle değerlendirildiğini belirtme1 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Üç günlük gözlem formu · 11 puan

Bir öğrenci evindeki saksıda yetişen bir fasulye fidesini ve bir hamsteri üç gün boyunca aynı saatte gözlemleyip gözlem formuna kaydetmiştir.

Gözlem formu
Gün	Fasulye fidesi	Hamster
1	Boyu 4,0 cm; iki yaprak var, yapraklar pencereye dönük.	Yemini yedi, su içti; kafesinde dışkı var.
2	Boyu 5,1 cm; saksı çevrilince ertesi gün gövde yeniden pencereye yönelmiş.	Kapı çarpınca yuvasına saklandı.
3	Boyu 6,3 cm; üçüncü yaprak çıkmaya başladı.	Yemini yedi; kafesinde dışkı var. Kütlesi değişmedi.

2.16 puan
Gözlem formundaki verilere dayanarak iki canlıda doğrudan gözlenen ortak canlılık özelliklerinden ikisini kanıtıyla yazınız.
2.25 puan
Bu formda doğrudan gözlenemeyen bir canlılık özelliğini yazınız ve bu özelliğe ilişkin kanıt toplamak için öğrencinin yapabileceği bir gözlem ya da ölçümü açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Uyarılara tepki: Fide ışığa doğru yönelmiş, hamster ani sese karşı saklanmıştır. Büyüme ve gelişme: Fidenin boyu üç günde 4,0 cm’den 6,3 cm’ye çıkmış ve yeni yaprak oluşmuştur (hamsterde üç günde büyüme gözlenmemiştir; kanıt yalnızca fideden verilirse kabul edilir). Hamsterde beslenme ve boşaltım doğrudan gözlenmiştir.

Puanlama

Uyarılara tepki, her iki canlıdan kanıtla3 puan
İkinci geçerli özellik, formdan kanıtla3 puan

2.2 tam puan 5

Örnek çözüm

Örnekler: Solunum (enerji üretimi): Canlının bulunduğu kapalı ortamdaki havanın kireç suyundan geçirilmesiyle kireç suyunun bulanması, karbon dioksit verildiğini gösterir. Hücresel yapı: Fasulye yaprağından alınan ince bir kesit mikroskopta incelenerek hücreler görülebilir. Homeostazi: Hamsterin vücut sıcaklığı farklı oda sıcaklıklarında ölçülerek sabit kaldığı gösterilebilir.

Puanlama

Doğrudan gözlenemeyen geçerli bir özellik2 puan
Bu özelliğe kanıt sağlayan uygun gözlem/ölçüm3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Şişedeki balon ve maya · 11 puan

Bir öğrenci iki özdeş şişeye eşit miktarda ılık şekerli su koymuştur. A şişesine bir çay kaşığı kuru maya eklemiş, B şişesine bir şey eklememiştir. Şişelerin ağzına birer balon geçirip aynı ortamda 30 dakika beklettiğinde A şişesindeki balonun gaz dolarak şiştiğini, B şişesindeki balonun değişmediğini gözlemlemiştir. Ardından A şişesindeki sıvıdan bir damlayı mikroskopta incelemiş; bazı maya hücrelerinin üzerinde küçük tomurcuklar oluştuğunu görmüştür.

3.16 puan
Bu gözlemler mayanın hangi canlılık özelliklerine kanıt oluşturur? Üç özelliği kanıtıyla yazınız.
3.25 puan
B şişesinin deneydeki görevini açıklayınız. Mayanın beslenme şeklini (ototrof/heterotrof) gerekçesiyle belirtiniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Enerji üretimi ve metabolizma: Maya şekeri kullanıp gaz (karbon dioksit) oluşturmuş, balon şişmiştir. Üreme: Hücrelerde tomurcuk oluşması, mayanın tomurcuklanarak çoğaldığını gösterir. Hücresel yapı: Maya mikroskopta hücreler hâlinde görülmüştür. Beslenme: Şekeri besin olarak kullanmıştır.

Puanlama

Birinci özellik ve kanıtı2 puan
İkinci özellik ve kanıtı2 puan
Üçüncü özellik ve kanıtı2 puan

3.2 tam puan 5

Örnek çözüm

B şişesi kontrol grubudur: Maya dışındaki her koşul aynı tutulduğu için balonun şişmesinin şekerden ya da sıcaklıktan değil mayadan kaynaklandığını gösterir. Maya heterotroftur; besinini kendisi üretemez, ortamdaki hazır şekeri kullanır.

Puanlama

B şişesinin kontrol grubu olduğunu ve karşılaştırma sağladığını açıklama3 puan
Heterotrof ve gerekçesi2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 2: 2 soru Senaryo 3: 2 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).