OYSS Rehber

9. Sınıf Biyoloji · 1. dönem 1. yazılı · BİY.9.1.1

9. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı: Biyolojideki Dönüm Noktaları Soruları

Aşı, antibiyotik, insülin ve gen teknolojileri gibi buluşların insan hayatına katkıları; bilginin doğruluğunu sorgulama.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
BİY.9.1.1
Bu sayfadaki soru
3
Senaryolarda bu konudan
1-2 soru

Resmî öğrenme çıktısı

Yaşam · Biyolojinin Önemi, Biyoloji Biliminin Gelişimindeki Dönüm Noktaları

BİY.9.1.1. Biyolojideki dönüm noktalarının insan hayatına katkılarını sorgulayabilme

1. soru

İnsülinin yüz yıllık yolculuğu · 14 puan

Tip 1 diyabette pankreas yeterli insülin üretemez. Bir öğrenci, bu hastalığın tedavisindeki gelişmeleri araştırarak aşağıdaki tabloyu hazırlamıştır.

İnsülin tedavisindeki dönüm noktaları
YılGelişme
1922Hayvan pankreasından elde edilen insülin ilk kez bir hastada kullanılır.
1978Rekombinant DNA teknolojisiyle insan insülini geni bakteriye aktarılır; bakteri insan insülini üretir.
1982Bakterilerde üretilen insan insülini hastaların kullanımına sunulur.

Öğrenci ayrıca domuz insülininin insan insülininden bir, sığır insülininin üç amino asit bakımından farklı olduğunu not etmiştir.

  1. 1.16 puan

    Rekombinant DNA teknolojisinin diyabet hastalarının hayatına katkısını, hayvan pankreasından elde edilen insülinle karşılaştırarak iki yönden açıklayınız.

  2. 1.26 puan

    Öğrenci bir sağlık blogunda “İnsülin 2000’li yıllarda keşfedildi ve artık diyabet ilaçla tamamen iyileşiyor.” cümlesini okumuştur. Bu bilginin doğruluğunu tablodaki verilere göre değerlendiriniz ve bilgiyi doğrulamak için hangi tür kaynaklara başvurulması gerektiğini yazınız.

  3. 1.32 puan

    Bu dönüm noktası hakkında merak ettiğiniz ve araştırma yaparak cevaplanabilecek bir soru yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Üretim miktarı: Hayvan kaynaklı insülinin miktarı kesilen hayvan sayısına bağlıdır; bakteriler hızla çoğaldığı için insan insülini büyük miktarda, sürekli ve standart kalitede üretilebilir, böylece daha çok hastaya ulaşır. Yapı: Bakterinin ürettiği insülin insan insüliniyle aynı amino asit dizilimine sahiptir; hayvan insülinine karşı tepki gösteren hastalar için uygun bir seçenek olur.

Puanlama

  • Üretim miktarı/sürekliliği yönünden geçerli bir katkı3 puan
  • İnsan insülini ile aynı yapıda olma yönünden geçerli bir katkı3 puan

1.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Bilgi yanlıştır: İnsülin 1922’den beri tedavide kullanılmaktadır. İnsülin hastalığı ortadan kaldırmaz, eksik olan hormonu dışarıdan sağlayarak hastalığı kontrol altında tutar. Bilgi; bilimsel dergiler, üniversite ve hastanelerin ya da Sağlık Bakanlığı gibi resmî kurumların yayınları, uzman hekimlerin hazırladığı kaynaklar gibi güvenilir ve kaynak gösteren yayınlardan doğrulanmalıdır.

Puanlama

  • Tarihin yanlış olduğunu tablo verisiyle gösterme2 puan
  • İnsülinin hastalığı iyileştirmediğini, kontrol altında tuttuğunu belirtme2 puan
  • Güvenilir kaynak türlerinden en az ikisini yazma2 puan

1.3 tam puan 2

Örnek çözüm

Örnek: “İnsülin geni bakteriye aktarıldıktan sonra bakteri bu geni yavru hücrelere nasıl aktarır?”, “Rekombinant DNA teknolojisiyle insülin dışında hangi ilaçlar üretilmektedir?” Soru, insülin ya da rekombinant DNA teknolojisiyle ilgili ve güvenilir kaynaklardan bilgi toplanarak cevaplanabilecek nitelikte olmalıdır.

Puanlama

  • Konuyla ilgili, araştırılarak cevaplanabilecek bir soru2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Çiçek hastalığından aşıya · 12 puan

Çiçek hastalığı, yüzyıllar boyunca milyonlarca insanın ölümüne yol açmış bulaşıcı bir hastalıktır. Bu hastalıkla mücadelede bazı gelişmeler şunlardır:

Çiçek hastalığıyla mücadele
DönemGelişme
18. yüzyıl başıİstanbul’da uygulanan, hastalığı hafif geçirtme amaçlı “çiçek aşılaması” mektuplarla Avrupa’ya tanıtılır.
1796Edward Jenner, inek çiçeği geçirmiş kişilerin çiçek hastalığına yakalanmadığı gözleminden yola çıkarak ilk aşıyı geliştirir.
1885Louis Pasteur kuduz aşısını bir hastada başarıyla uygular.
1980Dünya genelinde yürütülen aşılama çalışmaları sonucunda çiçek hastalığının yeryüzünden silindiği ilan edilir.
  1. 2.16 puan

    Tablodaki bilgilerden yararlanarak 1796’daki bir buluşun 1980’de bir hastalığın yeryüzünden silinmesine nasıl katkı sağladığına ilişkin çıkarım yapınız.

  2. 2.26 puan

    Aşıların insan hayatına katkısını bireysel sağlık ve toplum sağlığı yönünden ayrı ayrı açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Jenner’in aşısı, insanların hastalığı ağır geçirmeden bağışıklık kazanabileceğini göstermiştir. Bu yöntem geliştirilip yaygınlaştırıldıkça aşılanan kişi sayısı artmış; bağışık insanlar hastalığı başkalarına bulaştırmadığı için bulaşma zinciri kırılmıştır. Dünya genelinde uzun yıllar süren aşılama sonucunda hastalık yeni insanlara geçemez olmuş ve yeryüzünden silinmiştir. Buluşlar tek başına değil, önceki bilgilerin üzerine eklenerek ve yaygın uygulamayla etkili olur.

Puanlama

  • Aşının bağışıklık kazandırdığını belirtme2 puan
  • Yaygın aşılamanın bulaşma zincirini kırdığını açıklama3 puan
  • Bilginin birikerek ve uygulamayla etkili olduğu çıkarımı1 puan

2.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Bireysel: Aşılanan kişi hastalığa karşı bağışıklık kazanır; hastalığa yakalanmaz ya da hafif geçirir, ölüm ve kalıcı hasar riski azalır. Toplum: Aşılı kişi sayısı arttıkça hastalığın yayılması yavaşlar; aşı olamayan bebekler, hastalar gibi kişiler de dolaylı olarak korunur, salgınlar önlenir ve sağlık harcamaları azalır.

Puanlama

  • Bireysel sağlık yönünden doğru açıklama3 puan
  • Toplum sağlığı yönünden doğru açıklama (yayılmanın azalması, aşı olamayanların korunması)3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Mikroplardan antibiyotiğe · 12 puan

Bulaşıcı hastalıkların anlaşılması ve tedavisiyle ilgili bazı gelişmeler aşağıda verilmiştir.

  1. I.15. yüzyıl: Akşemseddin’in Maddetü’l-Hayat adlı eserinde, hastalıkların gözle görülemeyecek kadar küçük canlı tohumlarla insandan insana geçtiği görüşünü ileri sürdüğü aktarılır.
  2. II.17. yüzyılın sonları: Antonie van Leeuwenhoek, kendi yaptığı mikroskoplarla su damlasında ve diş kirinde küçük canlıları gözlemler.
  3. III.1860’lar: Louis Pasteur, deneyleriyle mikroorganizmaların kendiliğinden oluşmadığını, ortama dışarıdan geldiğini gösterir.
  4. IV.1928: Alexander Fleming, küf mantarının salgıladığı penisilinin bakterilerin üremesini durdurduğunu fark eder; penisilin 1940’larda ilaç olarak yaygın kullanılmaya başlar.
  1. 3.16 puan

    Bu gelişmelerin birbirine nasıl katkı sağladığını açıklayarak bilimsel bilginin oluşumuyla ilgili bir çıkarım yapınız.

  2. 3.26 puan

    Antibiyotiklerin insan hayatına bir katkısını yazınız; antibiyotiklerin gereksiz ve bilinçsiz kullanılmasının doğurabileceği bir sorunu gerekçesiyle açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Akşemseddin’in görüşü hastalıkların görülemeyen canlılarla bulaştığı fikrini ortaya koyar; Leeuwenhoek’in mikroskobu bu küçük canlıların gerçekten var olduğunu gözlemle gösterir; Pasteur mikroorganizmaların dışarıdan geldiğini deneyle kanıtlayarak hastalıkların mikroplarla ilişkisini güçlendirir; Fleming ise bilinen bu mikropları durduran bir madde bulur. Çıkarım: Bilimsel bilgi farklı dönemlerdeki bilim insanlarının çalışmalarının üzerine eklenerek birikir; teknolojideki gelişmeler (mikroskop) yeni gözlemlere imkân verir.

Puanlama

  • En az iki gelişme arasındaki katkı ilişkisini doğru kurma4 puan
  • Bilginin birikimli oluştuğu ya da teknolojinin yeni gözlemlere imkân verdiği çıkarımı2 puan

3.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Katkı: Önceden ölümcül olan bakteriyel enfeksiyonlar (zatürre, yara enfeksiyonları vb.) tedavi edilebilir hâle gelmiş, ameliyatlar daha güvenli yapılabilmiş, ortalama yaşam süresi uzamıştır. Sorun: Gereksiz ve yanlış kullanımda ilaca dayanıklı bakteriler hayatta kalıp çoğalır; zamanla antibiyotiğe dirençli bakteriler yaygınlaşır ve bu ilaçlar enfeksiyonları tedavi edemez hâle gelir. Ayrıca antibiyotikler virüslere etki etmediği için grip gibi viral hastalıklarda kullanılması fayda sağlamaz.

Puanlama

  • Antibiyotiklerin geçerli bir katkısı2 puan
  • Antibiyotik direnci sorununu belirtme2 puan
  • Direncin dayanıklı bakterilerin çoğalmasıyla oluştuğu gerekçesi2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soruSenaryo 2: 1 soruSenaryo 3: 1 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).