9. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 1

Üretim miktarı: Hayvan kaynaklı insülinin miktarı kesilen hayvan sayısına bağlıdır; bakteriler hızla çoğaldığı için insan insülini büyük miktarda, sürekli ve standart kalitede üretilebilir, böylece daha çok hastaya ulaşır. Yapı: Bakterinin ürettiği insülin insan insüliniyle aynı amino asit dizilimine sahiptir; hayvan insülinine karşı tepki gösteren hastalar için uygun bir seçenek olur.

Bilgi yanlıştır: İnsülin 1922’den beri tedavide kullanılmaktadır. İnsülin hastalığı ortadan kaldırmaz, eksik olan hormonu dışarıdan sağlayarak hastalığı kontrol altında tutar. Bilgi; bilimsel dergiler, üniversite ve hastanelerin ya da Sağlık Bakanlığı gibi resmî kurumların yayınları, uzman hekimlerin hazırladığı kaynaklar gibi güvenilir ve kaynak gösteren yayınlardan doğrulanmalıdır.

Örnek: “İnsülin geni bakteriye aktarıldıktan sonra bakteri bu geni yavru hücrelere nasıl aktarır?”, “Rekombinant DNA teknolojisiyle insülin dışında hangi ilaçlar üretilmektedir?” Soru, insülin ya da rekombinant DNA teknolojisiyle ilgili ve güvenilir kaynaklardan bilgi toplanarak cevaplanabilecek nitelikte olmalıdır.

Jenner’in aşısı, insanların hastalığı ağır geçirmeden bağışıklık kazanabileceğini göstermiştir. Bu yöntem geliştirilip yaygınlaştırıldıkça aşılanan kişi sayısı artmış; bağışık insanlar hastalığı başkalarına bulaştırmadığı için bulaşma zinciri kırılmıştır. Dünya genelinde uzun yıllar süren aşılama sonucunda hastalık yeni insanlara geçemez olmuş ve yeryüzünden silinmiştir. Buluşlar tek başına değil, önceki bilgilerin üzerine eklenerek ve yaygın uygulamayla etkili olur.

Bireysel: Aşılanan kişi hastalığa karşı bağışıklık kazanır; hastalığa yakalanmaz ya da hafif geçirir, ölüm ve kalıcı hasar riski azalır. Toplum: Aşılı kişi sayısı arttıkça hastalığın yayılması yavaşlar; aşı olamayan bebekler, hastalar gibi kişiler de dolaylı olarak korunur, salgınlar önlenir ve sağlık harcamaları azalır.

Problem: Çürüyen etteki kurtçuklar nereden gelir? (Kurtçuklar etten kendiliğinden mi oluşur?) Hipotez: Kurtçuklar etten kendiliğinden oluşmaz, ete konan sineklerin bıraktığı yumurtalardan gelişir.

Bağımsız değişken: Sineklerin ete ulaşıp ulaşamaması (kavanozun ağzının açık ya da kapalı olması). Bağımlı değişken: Ette kurtçuk oluşup oluşmaması. Sabit tutulanlar: Et türü ve miktarı, ortam (sıcaklık), bekleme süresi, kavanoz türü.

Tülbentli kavanoz havanın girmesine izin verirken sinekleri engeller; böylece hava ile sinek etkisi birbirinden ayrılır. Havanın girdiği bu kavanozda da ette kurtçuk görülmemesi, kurtçukların havadan değil sineklerden kaynaklandığını gösterir ve itirazı çürütür. Özellik: Bilimsel bilgi değişebilir; uzun süre kabul gören “kendiliğinden oluşum” görüşü yeni gözlem ve deney kanıtlarıyla değiştirilmiştir. (Bilimsel bilginin kanıta dayanması da kabul edilir.)

I: nicel gözlem (sayma). II: nitel gözlem. III: nicel gözlem (ölçme). IV: çıkarım (toplanma bir gözlemdir; “sıcak suyu sevdiği için” açıklaması çıkarımdır). V: “Su yeşilimsi” nitel gözlem, “suda çok alg olmalı” çıkarımdır.

Öğrenci göletin güneşli ve gölgeli bölgelerinde su sıcaklığını ölçüp her bölgedeki iribaş sayısını farklı saatlerde ve günlerde sayabilir; sıcaklık farkı ile iribaş sayısı arasında ilişki olup olmadığına bakar (besin miktarı gibi başka etkenleri de not eder). Çıkarımlar gözlemlere dayalı yorumlardır; yeni gözlem ve veriler (ör. iribaşların algin bol olduğu yerde toplandığının görülmesi) eski yorumu değiştirebilir. Bu nedenle bilimsel bilgi kesin değildir, değişebilir.

Hipotez: Otopsiden gelen hekimlerin ellerindeki bir etken annelere taşınarak ölümlere neden olmaktadır; eller temizlenirse ölümler azalır. Destek: El yıkamadan önce hekimlerin kliniğindeki ölüm oranı (%11,4) ebelerin kliniğinin (%2,8) yaklaşık dört katıdır; el yıkama başladıktan sonraki aylarda birinci klinikteki oran %1-2’ye düşmüştür.

Bilimsel bilgi kanıta dayanır: Semmelweis görüşünü ölüm oranı verileriyle desteklemiştir. Bilimsel bilgi sosyal ve kültürel etkilerden etkilenir, kabul görmesi zaman alabilir: Meslektaşları dönemin yaygın düşüncesi nedeniyle bu açıklamayı uzun süre kabul etmemiştir. Bilimsel bilgi değişebilir ve gelişir: Mikropların keşfiyle uygulamanın nedeni açıklanmıştır.