OYSS Rehber

9. Sınıf Biyoloji · 1. dönem 1. yazılı · BİY.9.1.2

9. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı: Bilimsel Araştırma Süreçleri ve Bilimin Doğası Soruları

Gözlem ve çıkarım, hipotez, değişkenler ve kontrol grubu; bilimsel bilginin kanıta dayanması ve değişebilmesi.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
BİY.9.1.2
Bu sayfadaki soru
4
Senaryolarda bu konudan
2-3 soru

Resmî öğrenme çıktısı

Yaşam · Bilimin Doğası, Bilimsel Araştırma Süreçleri

BİY.9.1.2. Bilimsel araştırma süreçlerinde bilimin doğasını yorumlayabilme

1. soru

Redi’nin et kavanozları · 16 puan

17. yüzyılda pek çok kişi, çürüyen etteki kurtçukların etten kendiliğinden oluştuğuna inanıyordu. İtalyan hekim Francesco Redi 1668’de aynı tür etten eşit parçaları üç kavanoza koymuş ve kavanozları aynı ortamda bekletmiştir:

Redi’nin deneyi
KavanozAğzıGözlem
1AçıkSinekler ete kondu; ette kurtçuklar görüldü.
2Sıkıca kapatılmışSinekler ete ulaşamadı; ette kurtçuk görülmedi.
3İnce tülbentle örtülüHava girdi, sinekler ete ulaşamadı; ette kurtçuk görülmedi, kurtçuklar tülbentin üzerinde görüldü.
  1. 1.14 puan

    Redi’nin araştırma problemini ve test ettiği hipotezi yazınız.

  2. 1.26 puan

    Deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenlerini, sabit tutulan iki değişkeni yazınız.

  3. 1.36 puan

    “Kapalı kavanozda kurtçuk çıkmamasının nedeni sineklerin değil havanın girmemesidir.” itirazına göre 3. kavanozun deneydeki işlevini açıklayınız. Bu deneyin, bilimsel bilginin doğasıyla ilgili hangi özelliği örneklediğini yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 4

Örnek çözüm

Problem: Çürüyen etteki kurtçuklar nereden gelir? (Kurtçuklar etten kendiliğinden mi oluşur?) Hipotez: Kurtçuklar etten kendiliğinden oluşmaz, ete konan sineklerin bıraktığı yumurtalardan gelişir.

Puanlama

  • Araştırma problemi2 puan
  • Sınanabilir hipotez2 puan

1.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Bağımsız değişken: Sineklerin ete ulaşıp ulaşamaması (kavanozun ağzının açık ya da kapalı olması). Bağımlı değişken: Ette kurtçuk oluşup oluşmaması. Sabit tutulanlar: Et türü ve miktarı, ortam (sıcaklık), bekleme süresi, kavanoz türü.

Puanlama

  • Bağımsız değişken2 puan
  • Bağımlı değişken2 puan
  • İki sabit tutulan değişken2 puan

1.3 tam puan 6

Örnek çözüm

Tülbentli kavanoz havanın girmesine izin verirken sinekleri engeller; böylece hava ile sinek etkisi birbirinden ayrılır. Havanın girdiği bu kavanozda da ette kurtçuk görülmemesi, kurtçukların havadan değil sineklerden kaynaklandığını gösterir ve itirazı çürütür. Özellik: Bilimsel bilgi değişebilir; uzun süre kabul gören “kendiliğinden oluşum” görüşü yeni gözlem ve deney kanıtlarıyla değiştirilmiştir. (Bilimsel bilginin kanıta dayanması da kabul edilir.)

Puanlama

  • Tülbentin havayı geçirip sinekleri engellediğini belirtme2 puan
  • Bu sayede itirazın çürütüldüğünü açıklama2 puan
  • Bilimsel bilginin değişebilirliği ya da kanıta dayanması2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Gölet kenarında notlar · 13 puan

Bir öğrenci okulunun yakınındaki göleti incelemiş ve defterine şu notları almıştır:

  1. I.Göletin kıyısında 7 iribaş (kurbağa yavrusu) saydım.
  2. II.İribaşların bazılarının arka bacakları çıkmış.
  3. III.Termometreyle ölçtüğüm su sıcaklığı 18 °C.
  4. IV.İribaşlar sıcak suyu sevdiği için göletin güneş alan tarafında toplanıyor.
  5. V.Gölet suyunun rengi yeşilimsi; suda çok miktarda alg olmalı.
  1. 2.17 puan

    Notlardaki ifadeleri gözlem ve çıkarım olarak ayırınız; gözlemleri de nitel ve nicel olarak sınıflandırınız.

  2. 2.26 puan

    IV numaralı ifadenin doğru olup olmadığını sınamak için öğrencinin neler yapabileceğini yazınız. Bu ifadenin yeni veriler elde edildikçe değişebilmesinin nedenini bilimin doğasıyla ilişkilendiriniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 7

Örnek çözüm

I: nicel gözlem (sayma). II: nitel gözlem. III: nicel gözlem (ölçme). IV: çıkarım (toplanma bir gözlemdir; “sıcak suyu sevdiği için” açıklaması çıkarımdır). V: “Su yeşilimsi” nitel gözlem, “suda çok alg olmalı” çıkarımdır.

Puanlama

  • I ve III’ü nicel gözlem olarak ayırma2 puan
  • II’yi nitel gözlem olarak ayırma1 puan
  • IV’ü çıkarım olarak ayırma2 puan
  • V’in gözlem ve çıkarım bölümlerini ayırma2 puan

2.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Öğrenci göletin güneşli ve gölgeli bölgelerinde su sıcaklığını ölçüp her bölgedeki iribaş sayısını farklı saatlerde ve günlerde sayabilir; sıcaklık farkı ile iribaş sayısı arasında ilişki olup olmadığına bakar (besin miktarı gibi başka etkenleri de not eder). Çıkarımlar gözlemlere dayalı yorumlardır; yeni gözlem ve veriler (ör. iribaşların algin bol olduğu yerde toplandığının görülmesi) eski yorumu değiştirebilir. Bu nedenle bilimsel bilgi kesin değildir, değişebilir.

Puanlama

  • Sıcaklık ve iribaş sayısını farklı bölgelerde ölçüp karşılaştırma önerisi3 puan
  • Çıkarımın yeni verilerle değişebileceğini bilimin doğasıyla ilişkilendirme3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Semmelweis ve el yıkama · 12 puan

1840’lı yıllarda Viyana’daki bir hastanenin doğum bölümünde iki klinik vardı. Birinci klinikte doğumları otopsi salonundan gelen hekimler ve tıp öğrencileri, ikinci klinikte ebeler yaptırıyordu. Hekim Ignaz Semmelweis iki klinikteki annelerin ölüm oranlarını karşılaştırmıştır.

1846 yılı verileri
KlinikDoğumÖlen anneÖlüm oranı
1. klinik (hekimler)4010459%11,4
2. klinik (ebeler)3754105%2,8

Semmelweis, Mayıs 1847’den itibaren hekimlerin hastaya dokunmadan önce ellerini klorlu kireç çözeltisiyle yıkamasını zorunlu tutmuştur. Birinci klinikte ölüm oranı Haziran 1847’de %2,2, Temmuz’da %1,2, Ağustos’ta %1,9 olmuştur. Buna rağmen pek çok meslektaşı onun açıklamasını uzun yıllar kabul etmemiştir. Hastalıkların mikroplarla bulaştığının sonraki yıllarda kanıtlanmasıyla Semmelweis’in uygulaması bilimsel olarak açıklanabilmiştir.

  1. 3.16 puan

    Semmelweis’in el yıkama uygulamasından önce kurmuş olabileceği hipotezi yazınız ve verilerin bu hipotezi nasıl desteklediğini açıklayınız.

  2. 3.26 puan

    Bu örnekten yararlanarak bilimin doğasının iki özelliğini kendi cümlelerinizle açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Hipotez: Otopsiden gelen hekimlerin ellerindeki bir etken annelere taşınarak ölümlere neden olmaktadır; eller temizlenirse ölümler azalır. Destek: El yıkamadan önce hekimlerin kliniğindeki ölüm oranı (%11,4) ebelerin kliniğinin (%2,8) yaklaşık dört katıdır; el yıkama başladıktan sonraki aylarda birinci klinikteki oran %1-2’ye düşmüştür.

Puanlama

  • Ellerle taşınan bir etkene dayalı sınanabilir hipotez3 puan
  • Klinikler arası fark ve el yıkama sonrası düşüşle desteklemeyi açıklama3 puan

3.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Bilimsel bilgi kanıta dayanır: Semmelweis görüşünü ölüm oranı verileriyle desteklemiştir. Bilimsel bilgi sosyal ve kültürel etkilerden etkilenir, kabul görmesi zaman alabilir: Meslektaşları dönemin yaygın düşüncesi nedeniyle bu açıklamayı uzun süre kabul etmemiştir. Bilimsel bilgi değişebilir ve gelişir: Mikropların keşfiyle uygulamanın nedeni açıklanmıştır.

Puanlama

  • Bilimin doğasına ait birinci özellik, örnekle ilişkilendirilmiş3 puan
  • Bilimin doğasına ait ikinci özellik, örnekle ilişkilendirilmiş3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

4. soru

Mide ülserinin nedeni · 12 puan

20. yüzyılın büyük bölümünde mide ülserinin stres, baharatlı yiyecekler ve fazla mide asidi nedeniyle oluştuğu kabul ediliyordu. Avustralyalı bilim insanları Robin Warren ve Barry Marshall, ülserli hastaların mide dokusunda sarmal bir bakteri gözlemlemiş ve 1982’de bu bakteriyi (Helicobacter pylori) laboratuvarda üretmeyi başarmıştır. Hipotezlerini hayvanlarda sınayamayan Marshall, 1984’te bakteri içeren sıvıyı kendisi içmiş; birkaç gün içinde midesinde iltihaplanma (gastrit) oluşmuş, alınan doku örneğinde bakteri görülmüş ve antibiyotik tedavisiyle iyileşmiştir. Sonraki çalışmalarla ülserlerin önemli bir bölümünün antibiyotikle tedavi edilebildiği gösterilmiş, ikili 2005 yılında Nobel Ödülü almıştır.

  1. 4.16 puan

    Warren ve Marshall’ın hipotezini yazınız. Marshall’ın bakteriyi içmesinin, bilimsel yöntemin hangi basamağına karşılık geldiğini gerekçesiyle belirtiniz.

  2. 4.26 puan

    Bu araştırma süreci, bilimsel bilginin doğasıyla ilgili hangi sonuçlara ulaşmamızı sağlar? İki sonucu açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

4.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Hipotez: Mide iltihabı ve ülserin önemli bir nedeni H. pylori bakterisidir. Bakteriyi içmesi deney (hipotezi sınama) basamağıdır: Bakteri sağlıklı bir mideye girdiğinde iltihaplanmanın oluşup oluşmayacağını test etmiş, sonucu doku örneğiyle gözlemleyerek veri toplamıştır.

Puanlama

  • Bakteriyi neden olarak gösteren hipotez2 puan
  • Deney/hipotezi sınama basamağı2 puan
  • Gerekçe (sonucun gözlem ve veriyle test edilmesi)2 puan

4.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Bilimsel bilgi değişebilir: Uzun yıllar kabul gören “stres ve asit” açıklaması yeni kanıtlarla değişmiştir. Bilimsel bilgi gözlem ve deneye dayanır: Görüşün kabul görmesi, bakterinin gözlemlenmesi, üretilmesi ve deneyle sınanmasıyla olmuştur. Bilim insanları yaygın kabulleri sorgulayabilir; bilimde şüphecilik ve yaratıcılık önemlidir.

Puanlama

  • Birinci sonuç (ör. bilimsel bilginin değişebilirliği), örnekle açıklanmış3 puan
  • İkinci sonuç (ör. kanıta dayanma, sorgulama), örnekle açıklanmış3 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 3 soruSenaryo 2: 3 soruSenaryo 3: 2 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).