OYSS Rehber

9. Sınıf Tarih · 1. dönem 1. yazılı · TAR.9.1.3

9. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı: Tarihsel Bilginin Üretim Süreci Soruları

Konu belirlemeden kanıta dayalı ürüne araştırma aşamaları, birinci ve ikinci elden kaynaklar, yardımcı bilimler ve dürüstlük.

Son güncelleme:

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı
TAR.9.1.3
Bu sayfadaki soru
4
Senaryolarda bu konudan
0-3 soru

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: geçmişin inşa sürecinde tarih · Tarihsel Bilginin Üretim Süreci

TAR.9.1.3. Tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme

1. soru

Mahalledeki eski çeşme · 16 puan

Bir öğrencinin, okulunun yakınındaki eski bir çeşmeyle ilgili araştırma günlüğünden bölümler aşağıda verilmiştir.

  1. I.“Çeşmenin üzerindeki kitabede bir tarih ve bir isim var. ‘Bu çeşmeyi kim, ne zaman ve neden yaptırmış?’ sorusunun cevabını araştırmaya karar verdim.”
  2. II.“Kitabenin fotoğrafını çektim. Belediyenin kent arşivindeki eski fotoğraflara, mahallenin tarihini anlatan bir kitaba ve çeşmenin yanında yıllarca yaşamış yaşlı bir komşumuzun anlattıklarına ulaştım.”
  3. III.“Kitapta yaptıran kişinin adı kitabedekinden farklı yazılmıştı. Komşumuz ise çeşmenin ‘yüz yıllık’ olduğunu söyledi ama kitabedeki tarih çok daha eskiydi. Kitabeyi okuyabilen bir uzmana danıştım ve bilgileri karşılaştırdım.”
  4. IV.“Elde ettiğim kanıtlara dayanarak çeşmenin hikâyesini anlatan bir yazı hazırladım ve okul panosunda kaynaklarımla birlikte paylaştım.”
  1. 1.18 puan

    Günlükteki her bölümün tarihsel bilginin üretim sürecindeki hangi aşamaya karşılık geldiğini yazınız.

  2. 1.24 puan

    Öğrencinin kullandığı kaynaklardan birer birinci elden ve ikinci elden kaynak örneği yazarak seçiminizi gerekçelendiriniz.

  3. 1.34 puan

    III. bölümde öğrencinin bilgileri karşılaştırmasaydı araştırmasının sonucunun nasıl etkileneceğini aşamalar arasındaki ilişki açısından açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 8

Örnek çözüm

I. Konu veya sorun belirleme. II. Kaynaklardan bilgi toplama. III. Kaynağı inceleme, sorgulama ve yorumlama. IV. Kanıta dayalı ürün oluşturma.

Puanlama

  • I: konu veya sorun belirleme2 puan
  • II: kaynaklardan bilgi toplama2 puan
  • III: kaynağı inceleme / sorgulama / yorumlama2 puan
  • IV: kanıta dayalı ürün oluşturma2 puan

1.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Birinci elden: Çeşmenin kitabesi (ya da arşivdeki eski fotoğraflar); çeşmenin yapıldığı dönemde oluşturulmuş özgün kaynaktır. İkinci elden: Mahallenin tarihini anlatan kitap; olaydan sonra başka kaynaklara dayanılarak yazılmıştır.

Puanlama

  • Birinci elden kaynak örneği (kitabe / eski fotoğraf)1 puan
  • Birinci elden kaynağın gerekçesi (dönemin özgün kaynağı)1 puan
  • İkinci elden kaynak örneği (kitap)1 puan
  • İkinci elden kaynağın gerekçesi (sonradan, başka kaynaklara dayanarak yazılmış)1 puan

1.3 tam puan 4

Örnek çözüm

Toplanan bilgiler sorgulanmadan ürüne aktarılsaydı kitaptaki yanlış isim ya da komşunun hatalı tahmini yazıya girerdi; sonuç güvenilir olmazdı. Kanıta dayalı ürünün doğruluğu, kaynakların incelenip sorgulanmasına bağlıdır. Ayrıca çelişki fark edilince öğrenci yeni bir kaynağa (uzmana) başvurmuştur; yani sorgulama aşaması gerektiğinde bilgi toplama aşamasına geri dönmeyi gerektirir.

Puanlama

  • Sorgulanmayan bilgilerin hatalı sonuca yol açacağını açıklama2 puan
  • Ürünün doğruluğunun önceki aşamalara bağlı olduğunu ya da aşamalar arasında geri dönüş olduğunu belirtme2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Kazıdan çıkan buluntular · 15 puan

Bir kazı ekibinin raporunda aşağıdaki buluntu ve çalışmalar yer almaktadır.

Kazı raporundaki buluntular
Buluntu / çalışma
IBir kapı taşının üzerine kazınmış, yapının kimin adına yapıldığını anlatan yazı
IIÜzerinde hükümdar adı ve basıldığı yer yazan bakır ve gümüş paralar
IIIBir mektubun altına basılmış, sahibinin adını taşıyan mühür izi
IVToprak katmanlarında bulunan duvar kalıntıları, çanak çömlek ve aletler
  1. 2.18 puan

    Her buluntuyu inceleyen tarihe yardımcı bilim dalını yazınız.

  2. 2.24 puan

    II. buluntunun, yerleşimin tarihi hakkında tarihçiye hangi bilgileri sağlayabileceğini iki örnekle açıklayınız.

  3. 2.33 puan

    Tarihçinin, araştırmasında farklı bilim dallarından yararlanmasının tarihsel bilgiye katkısını açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 8

Örnek çözüm

I. Epigrafi (yazıt bilimi). II. Nümizmatik (para bilimi). III. Sfrajistik (mühür bilimi). IV. Arkeoloji.

Puanlama

  • I: epigrafi2 puan
  • II: nümizmatik2 puan
  • III: sfrajistik2 puan
  • IV: arkeoloji2 puan

2.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Paradaki hükümdar adı, yerleşimin hangi dönemde hangi devletin egemenliğinde olduğunu gösterir (tarihlendirme). Paranın yapıldığı maden ve basıldığı yer, devletin ekonomik durumu ve yerleşimin hangi bölgelerle ticaret yaptığı hakkında bilgi verir.

Puanlama

  • Egemenlik / tarihlendirme bilgisi2 puan
  • Ekonomik durum ya da ticaret ilişkileri bilgisi2 puan

2.3 tam puan 3

Örnek çözüm

Her bilim dalı farklı türde kaynağı uzmanlıkla inceler. Farklı kaynaklardan gelen bilgiler birbirini doğrular ve tamamlar; böylece tarihsel bilgi daha güvenilir ve çok yönlü hâle gelir.

Puanlama

  • Farklı kaynakların uzmanlıkla incelenmesini belirtme1 puan
  • Bilgilerin birbirini doğrulayıp tamamlayarak güvenilirliği artırdığını açıklama2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

3. soru

Sosyal medyadaki fotoğraf · 11 puan

Bir sosyal medya hesabında aşağıdaki paylaşım yapılmış ve kısa sürede binlerce kez paylaşılmıştır.

“Şehrimizin meydanı geçen hafta böyleydi!” (Paylaşımın altında, kalabalık bir meydanın siyah beyaz fotoğrafı bulunmaktadır.)

Bir öğrenci fotoğrafı araştırdığında, aynı fotoğrafın 1930’lu yıllarda basılmış bir gazetede yer aldığını ve gazetedeki açıklamaya göre bir açılış töreninde çekildiğini bulmuştur.

  1. 3.14 puan

    Paylaşımda tarihsel bilginin kötüye kullanımının hangi biçiminin görüldüğünü belirtiniz ve gerekçesini yazınız.

  2. 3.24 puan

    Öğrencinin fotoğrafın doğruluğunu sınarken tarihsel bilginin üretim sürecindeki hangi aşamayı uyguladığını yazınız ve bir kaynağı sorgularken sorulması gereken iki soru örneği veriniz.

  3. 3.33 puan

    Tarihsel bilgi üretilirken dürüst davranmanın toplum için neden önemli olduğunu açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 tam puan 4

Örnek çözüm

Çarpıtma (algı oluşturma): Gerçek bir fotoğraf, çekildiği zaman ve bağlamı değiştirilerek farklı bir olayı kanıtlıyormuş gibi sunulmuştur.

Puanlama

  • Çarpıtma / algı oluşturma / manipülasyon olarak belirleme2 puan
  • Fotoğrafın zaman ve bağlamının değiştirildiği gerekçesi2 puan

3.2 tam puan 4

Örnek çözüm

Kaynağı sorgulama aşaması. Örnek sorular: “Bu kaynak ne zaman ve kim tarafından oluşturuldu?”, “İlk olarak nerede yayımlandı?”, “Başka kaynaklar bu bilgiyi doğruluyor mu?”, “Kaynağı oluşturanın amacı ne olabilir?”

Puanlama

  • Kaynağı sorgulama (inceleme) aşamasını belirtme2 puan
  • Uygun bir sorgulama sorusu1 puan
  • İkinci uygun sorgulama sorusu1 puan

3.3 tam puan 3

Örnek çözüm

Çarpıtılmış bilgi yayıldığında toplum geçmişi yanlış öğrenir, yanlış kararlar verir ve gruplar arasında güvensizlik, önyargı ya da çatışma ortaya çıkabilir. Dürüst üretilen bilgi ise toplumun geçmişten doğru ders çıkarmasını ve ortak bir zeminde buluşmasını sağlar.

Puanlama

  • Çarpıtmanın olumsuz bir toplumsal sonucunu açıklama2 puan
  • Dürüstlüğün doğru öğrenme / güven sağladığını belirtme1 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

4. soru

Piri Reis haritası · 11 puan

Bir tarihçinin Piri Reis haritası üzerine yaptığı çalışmayı anlatan metin aşağıda verilmiştir.

Osmanlı denizcisi Piri Reis’in 1513’te Gelibolu’da çizdiği dünya haritasının bir parçası, 1929’da Topkapı Sarayı müzeye dönüştürülürken bulunmuştur. Araştırmacı, “Piri Reis bu haritayı hangi bilgilere dayanarak çizdi?” sorusundan yola çıkmıştır. Önce haritanın kenarlarına Piri Reis’in kendi eliyle yazdığı notları incelemiş; bu notlarda Piri Reis, aralarında Kristof Kolomb’a ait bir haritanın da bulunduğu farklı haritalardan yararlandığını yazmıştır. Ardından haritadaki kıyı çizgilerini aynı döneme ait Portekiz ve İspanyol haritalarıyla karşılaştırmıştır. Haritanın uzaylılar tarafından çizildiğini ileri süren bazı internet yazılarına da rastlamış; ancak bu yazıların hiçbir belgeye dayanmadığını görerek onları çalışmasına almamıştır. Sonunda haritanın, dönemin en güncel bilgilerini bir araya getiren bir derleme olduğunu kanıtlarıyla birlikte yayımlamıştır.

Metindeki araştırmacı kurgusaldır; harita ile ilgili bilgiler gerçektir.
  1. 4.18 puan

    Metinde tarihsel bilginin üretim sürecine ait aşamaları belirleyerek her biri için metinden bir kanıt ifade yazınız.

  2. 4.23 puan

    Araştırmacının internet yazılarını çalışmasına almamasını tarihsel bilginin özellikleri açısından değerlendiriniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

4.1 tam puan 8

Örnek çözüm

Aşamalar ve kanıt ifadeler
AşamaMetinden kanıt
Konu veya sorun belirleme“Piri Reis bu haritayı hangi bilgilere dayanarak çizdi?” sorusundan yola çıkmıştır.
Kaynaklardan bilgi toplama ve incelemeHaritanın kenarlarındaki notları incelemiş; kıyı çizgilerini dönemin haritalarıyla karşılaştırmıştır.
Kaynağı sorgulama ve yorumlamaİnternet yazılarının hiçbir belgeye dayanmadığını görerek onları çalışmasına almamıştır.
Kanıta dayalı ürün oluşturmaHaritanın bir derleme olduğunu kanıtlarıyla birlikte yayımlamıştır.

Puanlama

  • Konu/sorun belirleme ve kanıtı2 puan
  • Bilgi toplama / inceleme ve kanıtı2 puan
  • Sorgulama / yorumlama ve kanıtı2 puan
  • Kanıta dayalı ürün ve kanıtı2 puan

4.2 tam puan 3

Örnek çözüm

Tarihsel bilgi kanıta dayanır. Hiçbir belgeye dayanmayan iddialar tarihsel bilgi sayılamaz; araştırmacı yalnızca doğrulanabilen kaynakları kullanarak bilimsel ve dürüst davranmıştır.

Puanlama

  • Tarihsel bilginin kanıta dayandığını belirtme2 puan
  • Belgesiz iddiaların dışarıda bırakılmasının bilimsel/dürüst olduğunu açıklama1 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).