5. Sınıf Fen Bilimleri · 1. dönem 1. yazılı · FB.5.1.3
Yeni Ay, ilk dördün, dolunay, son dördün ve ara evreler; evrelerin oluşumu, her ay tekrarlanması ve evre modeli.
Son güncelleme:
Bir bakışta
Resmî öğrenme çıktısı
1. ünite: gökyüzündeki komşularımız ve biz · Gökyüzündeki Komşumuz: Ay
FB.5.1.3. Ay’ın evrelerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme
Bir aylık Ay gözlemi · 8 puan
Elif, bir ay boyunca akşamları Ay’ı gözlemlemiş ve bazı günlerdeki görünümleri aşağıdaki gibi çizmiştir. Çizimler karışık sırayla verilmiştir.
Her görünümün evre adını yazınız ve görünümleri yeni Ay’dan sonra oluş sırasına koyunuz.
Elif dolunayı ayın 3’ünde gözlemlediyse bir sonraki dolunayı yaklaşık ne zaman görür? Gerekçesini yazınız.
1.1 tam puan 6
Örnek çözüm
K: dolunay, L: ilk dördün, M: son dördün, N: hilal. Yeni Ay’dan sonraki sıra: N (hilal) → L (ilk dördün) → K (dolunay) → M (son dördün).
Puanlama
1.2 tam puan 2
Örnek çözüm
Ay’ın evreleri yaklaşık 29,5 günde (bir ayda) tekrarlanır; sonraki dolunay yaklaşık bir ay sonra, gelecek ayın başlarında görülür.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Lamba ve topla evre modeli · 9 puan
Ali, karanlık bir odada masa lambasını Güneş, elindeki beyaz topu Ay, kendi başını Dünya kabul ederek bir model kurmuştur. Topu kolunu uzatarak tutmakta ve kendi çevresinde yavaşça dönerek topun görünümünü izlemektedir. Lamba hep aynı yerdedir.
Aşağıdaki durumlarda Ali’nin topu hangi evrede göreceğini yazınız.
Ali’nin arkadaşı: “Ay’ın evreleri, Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düştüğü için oluşur.” diyor. Ali’nin modeline dayanarak bu düşünceyi değerlendiriniz.
2.1 tam puan 6
Örnek çözüm
Puanlama
2.2 tam puan 3
Örnek çözüm
Düşünce yanlıştır. Modelde topun hep yarısı lambayla aydınlanır; Ali topun çevresinde döndükçe aydınlık yarıdan farklı bölümler görür. Evreler, Ay’ın Dünya etrafında dolanırken aydınlanan yüzünün Dünya’dan farklı oranlarda görülmesiyle oluşur; Dünya’nın gölgesiyle değil.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Ay takvimi ve hilal · 6 puan
Aşağıda bir ayın bazı günlerinde Ay’ın görünümleri verilmiştir.
Ay takvimi, Ay’ın evrelerine göre düzenlenen bir takvimdir. Ramazan ayının ve dinî bayramların başlangıcı Ay takvimine göre belirlenir.
2 ve 3 numaralı görünümlerde Ay’ın aydınlık kısmı büyüyor mu, küçülüyor mu? 2 ve 4 numaralı hilalleri birbirinden nasıl ayırt edersiniz?
Ay’ın evrelerinin takvim olarak kullanılabilmesinin nedenini açıklayınız.
3.1 tam puan 4
Örnek çözüm
Yeni Ay’dan sonra aydınlık kısım büyür: 2’den 3’e aydınlık kısım büyümektedir. 2 numaralı hilalin sağ tarafı aydınlıktır (dolunaydan önce, büyüyen); 4 numaralı hilalin sol tarafı aydınlıktır (dolunaydan sonra, küçülen).
Puanlama
3.2 tam puan 2
Örnek çözüm
Ay’ın evreleri düzenli olarak her ay aynı sırayla tekrarlanır (yaklaşık 29,5 gün). Bu düzenli tekrar, zamanın ölçülmesinde ve ayların belirlenmesinde kullanılabilir.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.
Sorular OYSS Rehber tarafından Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).