10. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 1

X: adenin (azotlu organik baz), Y: riboz (beş karbonlu şeker), Z: üç fosfat grubu. Enerji gerektiğinde ATP su kullanılarak parçalanır (hidroliz); uçtaki fosfat grubu ayrılır, ADP ve serbest fosfat oluşur, bu sırada açığa çıkan enerji hücrenin işlerinde kullanılır: ATP + su → ADP + fosfat + enerji.

Glikozdaki enerji çok sayıda tepkimeyle ve hücrenin tek seferde kullanabileceğinden fazla miktarda açığa çıkar; ATP ise enerjiyi küçük ve kullanılabilir paketler hâlinde taşır, böylece enerji israf edilmez. ATP tek bir tepkimeyle hızla parçalanıp enerji verir ve ADP’den yeniden kolayca üretilir; aynı molekül sürekli yenilenerek kullanılır. Kas kasılması, madde taşıma, sentez gibi farklı olaylar aynı molekülü ortak enerji kaynağı olarak kullanabilir.

Işık üretimi enerji gerektiren bir tepkimedir ve bu enerjiyi ATP sağlar. Özütteki ATP, tepkimede kullanılarak tükenince ışık söner; kurutulmuş hücreler yaşamadığı için yeni ATP üretilemez. Dışarıdan ATP eklenince tepkime için gereken enerji yeniden sağlanır ve ışık oluşur.

Bütün canlı hücreler yaşamsal faaliyetleri için ATP kullanır ve içerir. Yüzeyde mikroorganizma ya da besin artığı gibi canlı kaynaklı kalıntı varsa ATP de bulunur; örnekteki ATP miktarı arttıkça tepkimede üretilen ışık artar. Bu nedenle ışık miktarı yüzeydeki canlı kaynaklı kirliliğin bir göstergesidir.

Örnekler: Aktif taşımayla madde alışverişi, protein gibi moleküllerin sentezi, hücre bölünmesi, kas hücresinde kasılma, sinir hücresinde uyartı iletimi. Enerji olmadan bu olaylar sürdürülemez; hücre yapısını onaramaz, iç dengesini koruyamaz ve ölür. Enerji canlılık için zorunludur.

Amaç: Karbon dioksit miktarının fotosentez hızına etkisini araştırmak. Bağımsız değişken: Çözeltideki NaHCO₃ (karbon dioksit) miktarı. Bağımlı değişken: 5 dakikada çıkan gaz kabarcığı sayısı (fotosentez hızı). Sabit tutulanlar: Işık şiddeti (lambanın uzaklığı), sıcaklık, bitkinin türü ve büyüklüğü, ölçüm süresi.

Kabarcıklar çoğunlukla fotosentezde üretilen oksijen gazını içerir. Karbon dioksit fotosentezin hammaddesidir; miktarı arttıkça bitki daha hızlı fotosentez yapar ve daha çok oksijen çıkarır. %1’den sonra karbon dioksit artık yeterlidir; fotosentez hızını ışık şiddeti ya da sıcaklık gibi başka bir etken sınırlamaktadır. Sınama: %2 çözeltide diğer koşullar aynı tutularak lamba bitkiye yaklaştırılır (ışık şiddeti artırılır); kabarcık sayısı artıyorsa sınırlayıcı etken ışıktır.

Yalnızca hücre içi sindirim: amip. Hem hücre dışı hem hücre içi sindirim: hidra. Hücre dışı sindirim: toprak solucanı, şapkalı mantar, insan.

Mantarda enzimler vücut dışına, besinin üzerine salgılanır ve sindirim canlının dışında gerçekleşir; insanda ise sindirim vücut içindeki sindirim kanalında, hücrelerin dışında gerçekleşir. Avantaj: Hücreden çok daha büyük besinler (ör. bütün bir yaprak ya da et parçası) sindirilebilir; bu sayede canlı daha büyük ve çeşitli besinlerle beslenebilir.

K: etçil (karnivor). Güçlü köpek dişleri avı yakalayıp parçalamaya, keskin azı dişleri eti kesmeye uygundur; örnek kurt. L: otçul (herbivor). Alt kesiciler ve sert diş eti otu koparır, geniş ve pürüzlü azılar bitkiyi öğütür; örnek inek. M: hem etçil hem otçul (omnivor). Farklı dişler hem et hem bitkisel besinleri kesip öğütmeye uygundur; örnek insan.

Tohumlar önce kursakta depolanıp yumuşatılır, bezli midede sindirim salgılarıyla karışır ve kaslı taşlıkta öğütülür. Taşlığın kalın kaslı duvarı ve kuşun yuttuğu küçük taşlar, dişlerin yaptığı öğütme işini görür.