10. Sınıf Biyoloji · 1. dönem 1. yazılı · BİY.10.1.3

10. Sınıf Biyoloji 1. Dönem 1. Yazılı: Fotosentezde Kullanılan ve Üretilen Maddeler Soruları

Su bitkisiyle fotosentez deneyi, değişkenler, karbon dioksit ve oksijen; van Helmont, Priestley ve Ingenhousz’un çalışmaları.

Son güncelleme: 20 Ekim 2026

Bir bakışta

Öğrenme çıktısı: BİY.10.1.3
Bu sayfadaki soru: 2
Senaryolarda bu konudan: 1-1 soru

Resmî öğrenme çıktısı

Enerji · Işık Enerjisi Kullanılarak Besin Sentezi: Fotosentez (Işığın Kullanıldığı Tepkimeler, Işığın Kullanılmadığı Tepkimeler, Fotosentez Hızına Etki Eden Çevresel Faktörler)

BİY.10.1.3. Fotosentezde kullanılan ve üretilen maddelerle ilgili deney yapabilme

1. soru

Kabarcıklar ve karbon dioksit · 16 puan

Bir öğrenci grubu, su bitkisi Elodea ile aşağıdaki düzeneği kurmuştur. Beherdeki suya farklı miktarlarda sodyum bikarbonat (NaHCO₃) ekleyerek dört deney yapmışlardır; NaHCO₃ suda çözündüğünde ortama karbon dioksit sağlar. Her deneyde aynı büyüklükte bitki, 25 °C sıcaklıkta su ve 20 cm uzaklıktaki aynı lamba kullanılmış; 5 dakikada çıkan gaz kabarcıkları sayılmıştır.

Deney sonuçları
Çözeltideki NaHCO₃ (%)	5 dakikada çıkan kabarcık sayısı
0	3
0,5	15
1	26
2	27

1.16 puan
Deneyin amacını, bağımsız ve bağımlı değişkenini, sabit tutulan iki değişkeni yazınız.
1.23 puan
Tablodaki verileri koordinat sistemine aktararak grafiğini çiziniz.
1.37 puan
Kabarcıkların hangi gazı içerdiğini ve NaHCO₃ arttıkça kabarcık sayısının neden arttığını açıklayınız. %1’den %2’ye geçildiğinde kabarcık sayısının hemen hemen değişmemesinin nedenine ilişkin bir çıkarım yaparak bunu sınamak için bir deney önerisi yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 tam puan 6

Örnek çözüm

Amaç: Karbon dioksit miktarının fotosentez hızına etkisini araştırmak. Bağımsız değişken: Çözeltideki NaHCO₃ (karbon dioksit) miktarı. Bağımlı değişken: 5 dakikada çıkan gaz kabarcığı sayısı (fotosentez hızı). Sabit tutulanlar: Işık şiddeti (lambanın uzaklığı), sıcaklık, bitkinin türü ve büyüklüğü, ölçüm süresi.

Puanlama

Deneyin amacı2 puan
Bağımsız değişken1 puan
Bağımlı değişken1 puan
Sabit tutulan iki değişken2 puan

1.2 tam puan 3

Örnek çözüm

Puanlama

Eksenleri değişkenlere uygun adlandırma1 puan
Dört noktayı doğru yerleştirme2 puan

1.3 tam puan 7

Örnek çözüm

Kabarcıklar çoğunlukla fotosentezde üretilen oksijen gazını içerir. Karbon dioksit fotosentezin hammaddesidir; miktarı arttıkça bitki daha hızlı fotosentez yapar ve daha çok oksijen çıkarır. %1’den sonra karbon dioksit artık yeterlidir; fotosentez hızını ışık şiddeti ya da sıcaklık gibi başka bir etken sınırlamaktadır. Sınama: %2 çözeltide diğer koşullar aynı tutularak lamba bitkiye yaklaştırılır (ışık şiddeti artırılır); kabarcık sayısı artıyorsa sınırlayıcı etken ışıktır.

Puanlama

Gazın oksijen olduğunu belirtme1 puan
Karbon dioksitin hammadde olarak hızı artırdığını açıklama2 puan
Başka bir etkenin (ışık, sıcaklık) hızı sınırladığı çıkarımı2 puan
Tek değişkenin değiştirildiği uygun deney önerisi2 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

2. soru

Söğüt, nane dalı ve ışık · 15 puan

I.Jan Baptist van Helmont (17. yüzyıl): Yaklaşık 90,7 kg kurutulmuş toprak bulunan bir saksıya yaklaşık 2,3 kg’lık söğüt fidanı dikmiş, beş yıl boyunca yalnızca yağmur suyuyla sulamıştır. Beş yılın sonunda ağaç yaklaşık 76,7 kg gelmiş, toprak ise yalnızca yaklaşık 57 g azalmıştır. Ağacın kazandığı kütlenin tamamen sudan geldiği sonucuna varmıştır.
II.Joseph Priestley (1771): Kapalı bir cam fanusta yanan mum bir süre sonra sönmüş, bu havada fare yaşayamamıştır. Aynı havaya bir nane dalı konulup birkaç gün beklendiğinde mumun yeniden yanabildiğini ve farenin yaşayabildiğini gözlemlemiştir.
III.Jan Ingenhousz (1779): Bitkilerin havayı yalnızca ışık altında ve yalnızca yeşil kısımlarıyla bu şekilde iyileştirdiğini göstermiştir.

2.14 puan
Van Helmont’un vardığı sonucun hangi yönden eksik olduğunu, günümüzde fotosentez hakkında bilinenlerle açıklayınız.
2.26 puan
Priestley’in deneyinde nane dalının havada neyi değiştirdiğini açıklayınız. Bu sonucun yalnızca nane dalından kaynaklandığını göstermek için kurulması gereken kontrol düzeneğini yazınız.
2.35 puan
Üç çalışmanın bulgularını birleştirerek fotosentezde kullanılan ve üretilen maddeleri, gerekli koşullarla birlikte bir kelime denklemiyle yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 tam puan 4

Örnek çözüm

Toprağın kütlesinin neredeyse değişmemesi, ağacın kütlesinin topraktan gelmediğini doğru biçimde gösterir; ancak kütlenin tamamı sudan gelmez. Bitki, fotosentezde havadaki karbon dioksiti de kullanarak organik madde üretir; ağacın kuru kütlesinin büyük kısmı havadan alınan karbon dioksitteki karbondan oluşur. Van Helmont havanın etkisini hesaba katmamıştır.

Puanlama

Kütlenin topraktan gelmediği bulgusunun doğru olduğunu belirtme1 puan
Havadaki karbon dioksitin kullanıldığını eksik nokta olarak açıklama3 puan

2.2 tam puan 6

Örnek çözüm

Mumun yanması ve farenin solunumu havadaki oksijeni azaltıp karbon dioksiti artırır. Nane dalı fotosentezle karbon dioksiti kullanmış ve oksijen üretmiştir; oksijen artınca mum yanabilmiş, fare yaşayabilmiştir. Kontrol: Mumun söndüğü havayla aynı koşullarda hazırlanmış, aynı süre bekletilen ancak içine bitki konulmayan ikinci bir fanus kurulur. Bu fanusta mum yanmıyor ve fare yaşayamıyorsa değişimin nane dalından kaynaklandığı anlaşılır.

Puanlama

Bitkinin oksijen ürettiğini ve karbon dioksit kullandığını açıklama3 puan
Bitkisiz, diğer koşulları aynı kontrol fanusu3 puan

2.3 tam puan 5

Örnek çözüm

Karbon dioksit + su → (ışık, klorofil) → glikoz (organik besin) + oksijen. Su (van Helmont), karbon dioksit ve oksijen (Priestley), ışık ve yeşil kısımlardaki klorofil (Ingenhousz).

Puanlama

Kullanılan maddeler: karbon dioksit ve su2 puan
Üretilen maddeler: glikoz ve oksijen2 puan
Koşullar: ışık ve klorofil1 puan

Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 1 soru Senaryo 2: 1 soru Senaryo 3: 1 soru

Diğer konular

Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).