10. Sınıf Biyoloji · 1. dönem 1. yazılı · BİY.10.1.1
ATP’nin yapısı, enerji aktarımındaki rolü ve enerji gerektiren yaşamsal olaylar; ışıktan ATP’ye enerji akışı.
Son güncelleme:
Bir bakışta
Resmî öğrenme çıktısı
Enerji · Canlılık İçin Enerjinin Önemi (ATP’nin Yapısı ve Enerji Aktarımında ATP’nin Rolü)
BİY.10.1.1. Canlıların yaşamına devam edebilmesi için enerjinin gerekliliğini sorgulayabilme
ATP’nin yapısı · 12 puan
Aşağıda hücrelerin enerji taşıyıcı molekülü ATP’nin şematik modeli verilmiştir. Modelde X, Y ve Z ile gösterilen kısımlar molekülün yapı birimleridir.
X, Y ve Z ile gösterilen kısımları adlandırınız. ATP’den enerji elde edilirken molekülde nasıl bir değişim olduğunu yazınız.
Hücreler glikozdaki enerjiyi doğrudan kullanmak yerine önce ATP’ye aktarır. ATP’nin hücrede enerji taşıyıcı olarak kullanılmasının iki avantajını açıklayınız.
1.1 tam puan 6
Örnek çözüm
X: adenin (azotlu organik baz), Y: riboz (beş karbonlu şeker), Z: üç fosfat grubu. Enerji gerektiğinde ATP su kullanılarak parçalanır (hidroliz); uçtaki fosfat grubu ayrılır, ADP ve serbest fosfat oluşur, bu sırada açığa çıkan enerji hücrenin işlerinde kullanılır: ATP + su → ADP + fosfat + enerji.
Puanlama
1.2 tam puan 6
Örnek çözüm
Glikozdaki enerji çok sayıda tepkimeyle ve hücrenin tek seferde kullanabileceğinden fazla miktarda açığa çıkar; ATP ise enerjiyi küçük ve kullanılabilir paketler hâlinde taşır, böylece enerji israf edilmez. ATP tek bir tepkimeyle hızla parçalanıp enerji verir ve ADP’den yeniden kolayca üretilir; aynı molekül sürekli yenilenerek kullanılır. Kas kasılması, madde taşıma, sentez gibi farklı olaylar aynı molekülü ortak enerji kaynağı olarak kullanabilir.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Ateş böceğinin ışığı · 16 puan
Ateş böceklerinin karın bölgesindeki hücreler, kimyasal bir tepkimeyle ışık üretir. Bilim insanı William McElroy 1947’de kurutulmuş ateş böceği ışık organlarından hazırladığı tozu suyla karıştırmıştır. Karışım kısa bir süre ışık saçmış, sonra ışık sönmüştür. Sönmüş karışıma ATP eklendiğinde karışımın yeniden ışık saçtığı gözlenmiştir.
Karışımdaki ışığın bir süre sonra sönmesinin ve ATP eklenince yeniden oluşmasının nedenini açıklayınız.
Gıda üretim tesislerinde tezgâh ve makine yüzeylerinden alınan örnekler bu tepkimeyle test edilmekte; ışık ne kadar fazlaysa yüzeyin o kadar kirli olduğu kabul edilmektedir. Bu yöntemin dayandığı biyolojik bilgiyi açıklayınız.
Bir hücrede ATP üretimi tamamen durursa hücrede aksayacak üç yaşamsal olayı yazınız ve hücrenin sonunu tahmin ediniz.
2.1 tam puan 6
Örnek çözüm
Işık üretimi enerji gerektiren bir tepkimedir ve bu enerjiyi ATP sağlar. Özütteki ATP, tepkimede kullanılarak tükenince ışık söner; kurutulmuş hücreler yaşamadığı için yeni ATP üretilemez. Dışarıdan ATP eklenince tepkime için gereken enerji yeniden sağlanır ve ışık oluşur.
Puanlama
2.2 tam puan 5
Örnek çözüm
Bütün canlı hücreler yaşamsal faaliyetleri için ATP kullanır ve içerir. Yüzeyde mikroorganizma ya da besin artığı gibi canlı kaynaklı kalıntı varsa ATP de bulunur; örnekteki ATP miktarı arttıkça tepkimede üretilen ışık artar. Bu nedenle ışık miktarı yüzeydeki canlı kaynaklı kirliliğin bir göstergesidir.
Puanlama
2.3 tam puan 5
Örnek çözüm
Örnekler: Aktif taşımayla madde alışverişi, protein gibi moleküllerin sentezi, hücre bölünmesi, kas hücresinde kasılma, sinir hücresinde uyartı iletimi. Enerji olmadan bu olaylar sürdürülemez; hücre yapısını onaramaz, iç dengesini koruyamaz ve ölür. Enerji canlılık için zorunludur.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Hangi olay enerji ister? · 11 puan
Aşağıda insan vücudunda ve bitkilerde gerçekleşen bazı olaylar verilmiştir.
Olayları ATP harcanan ve ATP harcanmayan olaylar olarak gruplandırınız; ATP harcanmayan olayların ortak özelliğini yazınız.
“Uyuyan bir insan hareket etmediği için ATP harcamaz.” görüşünü iki örnekle değerlendiriniz.
3.1 tam puan 6
Örnek çözüm
ATP harcanan: I, III, IV, VI. ATP harcanmayan: II ve V. Ortak özellik: Difüzyon ve osmoz, maddelerin çok yoğun olduğu yerden az yoğun olduğu yere (suyun da su miktarının fazla olduğu yerden az olduğu yere) kendiliğinden hareket ettiği pasif taşıma olaylarıdır; hücre enerji harcamaz.
Puanlama
3.2 tam puan 5
Örnek çözüm
Görüş yanlıştır. Uyku sırasında da kalp kası kasılmaya, solunum kasları çalışmaya devam eder; sinir hücreleri uyartı iletir, hücreler protein sentezler ve yıpranan dokular onarılır, vücut sıcaklığı korunur. Bu olayların hepsi ATP harcar; canlı yaşadığı sürece enerji harcar.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Güneş olmasaydı · 12 puan
Bir buğday tarlasındaki besin zinciri şöyledir: Güneş → buğday → fare → yılan → kartal. Öğretmen sınıfa “Fotosentez dünya genelinde dursaydı bundan yalnızca bitkiler mi etkilenirdi?” sorusunu yöneltmiştir.
Güneş ışığındaki enerjinin kartalın kaslarında iş yapmak için kullanılana kadar geçirdiği dönüşümleri sırasıyla açıklayınız.
Öğretmenin sorusunu besin zincirindeki canlılar üzerinden cevaplayınız. Bir öğrencinin “Bitkiler besinini fotosentezle ürettiği için geceleri enerji harcamaz.” ifadesinin doğruluğunu değerlendiriniz.
4.1 tam puan 6
Örnek çözüm
Işık enerjisi buğdayda fotosentezle glikoz gibi organik besinlerin yapısında kimyasal enerjiye dönüşür. Bu kimyasal enerji besin yoluyla fareye, yılana ve kartala aktarılır. Kartalın hücrelerinde besinlerdeki kimyasal enerji ATP’ye aktarılır; kas hücreleri ATP’yi parçalayarak kasılır ve enerji hareket enerjisine dönüşür (bir kısmı ısı olarak açığa çıkar).
Puanlama
4.2 tam puan 6
Örnek çözüm
Hayır; fotosentez durursa yeni organik besin üretilemez. Önce buğday besin üretemez, ardından buğdayla beslenen fare, fareyle beslenen yılan ve kartal da besin ve enerji bulamaz. Enerji zincirin başından geldiği için bütün tüketiciler etkilenir. Öğrencinin ifadesi yanlıştır: Bitkiler gece ve gündüz yaşamsal faaliyetleri için enerji harcar; fotosentezle ürettikleri besinleri hücresel solunumla parçalayarak ATP elde eder.
Puanlama
Yetersiz, yanlış, belirsiz ya da boş bırakılan cevap 0 puandır.
Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.
Sorular OYSS Rehber tarafından Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı’na göre hazırlanmış örneklerdir, resmî sınav sorusu değildir. Öğrenme çıktısı metni ÖDSGM konu soru dağılım tablosundan alınmıştır (kaynak).