9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı: “Sözün İnceliği” Temasında Anlam Oluşturma Soruları

Arz: yer, yeryüzü (güller yere eğilmiştir). Muttasıl: sürekli, durmadan. Lisân-ı hafî: gizli dil, sessizce anlatılan anlam.

Hâkim duygu hüzün ve bir şeylerin sona ermesinin yarattığı melankolidir (gün batımı, ömrün sonu). Renk imgeleri: “güneş rengi bir yığın yaprak”, “Sular sarardı”, “Kızıl havâları”, “kanlı bülbüller”, “alev gibi”, “tunca benziyor mermer”. Sarı ve kızıl tonlar akşamı ve solmayı çağrıştırır.

Kişileştirme (teşhis) ve istiare: Güller insan gibi “kanar”; kızıl renkleri kanamaya benzetilmiştir. Gün batımının kızıllığı acı çeken, yaralı bir canlı gibi gösterilerek şiirdeki hüzün ve sona eriş duygusu güçlendirilmiştir.

İşitme duyusuyla algılar; “gözlerim kapalı” diyerek görmeyi bilerek devre dışı bırakır. Kanıtlar: “İstanbul’u dinliyorum”, rüzgârın esmesi ve yaprakların sallanması, “Sucuların hiç durmayan çıngırakları”.

Aynı dizenin başta ve sonda tekrar edilmesi bölümü bir çerçeve içine alır, şiire ahenk ve bütünlük kazandırır; okurun da gözlerini kapatıp dinliyormuş gibi şehrin seslerine odaklanmasını sağlar.

Şiir, günlük konuşma diline yakın, sade sözcüklerle yazılmıştır; süslü sözcükler ve ağır söz sanatları yoktur. Ancak seslerin seçimi, tekrarlar ve dizelerin dizilişi sıradan bir anlatımı imgelere dönüştürür; bu yönüyle sade ama edebî bir dildir.

Açık ileti: İnsanlar birbirleriyle tanışmalı, birbirini sevmeli ve işleri zorlaştırmamalıdır. Örtük ileti: Hayat geçicidir; dünya kimseye kalmayacağına göre kin, çekişme ve dünya malına düşkünlük anlamsızdır, kalıcı olan sevgidir.

Sade ve yalın bir Türkçe kullanılmıştır; kısa dizeler ve hece ölçüsü (7’li) ile ahenkli, kolay akılda kalan bir söyleyiş vardır. Emir ve istek kipleriyle (gelin, olalım, sevelim) okura doğrudan seslenilir. Bu özellikler şiirin her kesimden insan tarafından kolayca anlaşılmasını ve yüzyıllardır dilden dile aktarılmasını sağlamıştır.

Konu: Kitap okuma biçimi, yavaş okumanın değeri. Ana düşünce: İyi bir kitap acele edilmeden, sindirilerek okunduğunda gerçek zevk ve anlam verir. Yazılış amacı: Okuru yavaş ve dikkatli okumanın değeri üzerine düşünmeye yöneltmek, kendi okuma deneyimini paylaşmak.

Yazar kişisel görüşlerini kesinlik iddiası taşımadan, samimi bir dille anlatır (“Bana kalırsa”, “Ben de öyle düşünürüm”); okurla sohbet eder gibi yazar; kendi deneyiminden örnek verir; görüşünü okura dayatmaz (“herkese kendi yolunu bulmasını öneririm”).

Metin A, bilgi vermek amacıyla açık, nesnel ve ölçülebilir ifadelerle (15 santimetre, yollar kapandı) yazılmıştır; dil gönderge işlevindedir. Metin B, duygu ve hayal aktarmak amacıyla yazılmıştır; kar, sevgiliye duyulan özlemin imgesi hâline gelir, dil şiirsel (sanatsal) işlevdedir.

Nesnel: “Kar kalınlığı merkezde 15 santimetreye ulaştı.” Doğruluğu ölçülerek kanıtlanabilir. Öznel: “Deli gönül abdal olmuş” Şairin kendi duygusunu yansıtır; doğruluğu kanıtlanamaz, kişiden kişiye değişir.

Kişileştirme ve konuşturma (teşhis ve intak): Kar insan gibi sevgilinin adını söylüyormuş gibi gösterilmiştir. Böylece şairin özlemi doğaya yansıtılmış, her yerde sevgilinin adını duyduğu duygusu verilmiştir.

I. İstiare (sancak, sönmeyen bir ateşe/ışığa benzetilmiş; “yüzen” sözüyle de dalgalanması anlatılmış). II. Teşbih (benzetme): Sancak milletin yıldızına benzetilmiştir. III. Teşhis ve nida: Hilale insan gibi “çehreni çatma” denmiş, ona seslenilmiştir. IV. İstiare: Batı’nın teknoloji ve ordusu “çelik zırhlı duvar”a benzetilmiştir.

Hilal (bayrak) kişileştirilerek ona sevgiyle seslenilmiş, “kurban olayım” denerek bayrağa duyulan derin sevgi ve bağlılık dile getirilmiştir. Şair bayraktan kaygılanmamasını, kaşlarını çatmamasını rica eder; millete güven ve umut aşılar.

A: Fonetik (işitsel). B: Heykel. C: Ses (enstrüman). D: Plastik (görsel).

Edebiyatın malzemesi dildir; sözcükler aynı zamanda günlük iletişimde kullanılan, anlamı olan araçlardır. Edebî metin bu sözcüklere yeni anlamlar ve çağrışımlar yükler. Bu nedenle edebî metni anlamak için sözcüklerin sözlük anlamının ötesine geçip bağlamdaki yan ve mecaz anlamları, imgeleri yorumlamak gerekir.