9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı Soruları: Senaryo 2

Arz: yer, yeryüzü (güller yere eğilmiştir). Muttasıl: sürekli, durmadan. Lisân-ı hafî: gizli dil, sessizce anlatılan anlam.

Hâkim duygu hüzün ve bir şeylerin sona ermesinin yarattığı melankolidir (gün batımı, ömrün sonu). Renk imgeleri: “güneş rengi bir yığın yaprak”, “Sular sarardı”, “Kızıl havâları”, “kanlı bülbüller”, “alev gibi”, “tunca benziyor mermer”. Sarı ve kızıl tonlar akşamı ve solmayı çağrıştırır.

Kişileştirme (teşhis) ve istiare: Güller insan gibi “kanar”; kızıl renkleri kanamaya benzetilmiştir. Gün batımının kızıllığı acı çeken, yaralı bir canlı gibi gösterilerek şiirdeki hüzün ve sona eriş duygusu güçlendirilmiştir.

İşitme duyusuyla algılar; “gözlerim kapalı” diyerek görmeyi bilerek devre dışı bırakır. Kanıtlar: “İstanbul’u dinliyorum”, rüzgârın esmesi ve yaprakların sallanması, “Sucuların hiç durmayan çıngırakları”.

Aynı dizenin başta ve sonda tekrar edilmesi bölümü bir çerçeve içine alır, şiire ahenk ve bütünlük kazandırır; okurun da gözlerini kapatıp dinliyormuş gibi şehrin seslerine odaklanmasını sağlar.

Şiir, günlük konuşma diline yakın, sade sözcüklerle yazılmıştır; süslü sözcükler ve ağır söz sanatları yoktur. Ancak seslerin seçimi, tekrarlar ve dizelerin dizilişi sıradan bir anlatımı imgelere dönüştürür; bu yönüyle sade ama edebî bir dildir.

Açık ileti: İnsanlar birbirleriyle tanışmalı, birbirini sevmeli ve işleri zorlaştırmamalıdır. Örtük ileti: Hayat geçicidir; dünya kimseye kalmayacağına göre kin, çekişme ve dünya malına düşkünlük anlamsızdır, kalıcı olan sevgidir.

Sade ve yalın bir Türkçe kullanılmıştır; kısa dizeler ve hece ölçüsü (7’li) ile ahenkli, kolay akılda kalan bir söyleyiş vardır. Emir ve istek kipleriyle (gelin, olalım, sevelim) okura doğrudan seslenilir. Bu özellikler şiirin her kesimden insan tarafından kolayca anlaşılmasını ve yüzyıllardır dilden dile aktarılmasını sağlamıştır.

I. İstiare (sancak, sönmeyen bir ateşe/ışığa benzetilmiş; “yüzen” sözüyle de dalgalanması anlatılmış). II. Teşbih (benzetme): Sancak milletin yıldızına benzetilmiştir. III. Teşhis ve nida: Hilale insan gibi “çehreni çatma” denmiş, ona seslenilmiştir. IV. İstiare: Batı’nın teknoloji ve ordusu “çelik zırhlı duvar”a benzetilmiştir.

Hilal (bayrak) kişileştirilerek ona sevgiyle seslenilmiş, “kurban olayım” denerek bayrağa duyulan derin sevgi ve bağlılık dile getirilmiştir. Şair bayraktan kaygılanmamasını, kaşlarını çatmamasını rica eder; millete güven ve umut aşılar.

A: Fonetik (işitsel). B: Heykel. C: Ses (enstrüman). D: Plastik (görsel).

Edebiyatın malzemesi dildir; sözcükler aynı zamanda günlük iletişimde kullanılan, anlamı olan araçlardır. Edebî metin bu sözcüklere yeni anlamlar ve çağrışımlar yükler. Bu nedenle edebî metni anlamak için sözcüklerin sözlük anlamının ötesine geçip bağlamdaki yan ve mecaz anlamları, imgeleri yorumlamak gerekir.

Örnek: Güneş, tepelerin ardına yavaş yavaş çekiliyordu. Durgun suyun yüzeyi önce altın sarısına, sonra soluk bir bakır rengine döndü. Gökyüzü, birinin elinden düşmüş bir boya kutusu gibi kızıla boyanmıştı. Uzaklardan son kuşların cıvıltısı duyuluyor, serin bir rüzgâr yüzümü okşuyordu. Işık azaldıkça her şey biraz daha soluyor, sanki dünya da benimle birlikte yorgunluğa teslim oluyordu.